Tír na nGall

"I Londain a bhí sibh?" a deir mo chara, iontas ina ghlór go ngabhfadh Ceilteach ceartchreidmheach de mo chineál i ngar ná i ngaobhar do phríomhchathair na bhfrithGhael. "Londain, Shasana?"

"Sea" a deirim, "I dTír na nGall í féin".
Chuir an dreas sáraíochta sin ag cuimhneamh mé ar an bhfocal sin "Gall" agus na bríonna éagsúla a baineadh as le breis agus míle bliain anuas ar na hoileáin Cheilteacha seo.

"Gaul" nó rud eicínt dá shórt a thugadh na Rómhánaigh ar na Ceiltigh fadó. Ach anois, dúinne, na Ceiltigh atá fós, ar éigean, inár seasamh, ciallaíonn "Gall" (más é an focal céanna é) Sasanach nó eachtranach - agus brí dhiúltach léi mar aidiacht.

Sa mBriotáinis, "Gall" a thugann siad ar a gcuid Sasanach féin, na Francaigh, agus "Galleg" atá acu ar an bhFraincis. Ach i dteanga na bhFrancach, "Le Pays de Galles" atá ar an mBreatain Bheag agus "Gallois" ar theanga na tíre sin.

"Bro Gembre" (nó "Kembre" gan an t-urú) atá ag na Briotánaigh ar an mBreatain Bheag. Glacaim leis go bhfuil gaol aige sin le "Cumbria" na Laidine - agus gur uaidh, chomh maith, a thagann an t-ainm atá ag na Breatnaigh Bheaga ar a dtír féin - "Cymru".

"A' Chuimrigh" atá ag na hAlbanaigh ar an mBreatain Bheag, agus leis an saol a dhéanamh níos casta fós, "An Bhreatain Bheag" nó rud eicínt fíor-chosúil leis, atá acu ar an mBriotáin.

Ainm spéisiúil ann féin é "Alba" - caithfidh go bhfuil gaol aige leis an ainm a bhaist na Rómhánaigh ar Shasana - "Albion" nó rud eicínt dá chineál - nach "Caledonia" a bhí ag lucht na Laidine ar Albain?

Tír na nGall indeed!

Cumadóireacht amhrán i mionteanga

Bhí an-óiche againn in Áras na nGael i gCathair na Gaillimhe san oíche Dé Sathairn ag ceolchoirm de chuid an amhránaí Dom Duff, cumadóir agus fonnadóir ón mBriotáin. Chuir mé féin an-spéis i gceol traidisiúnta na Briotáine i dtús na bhfichidí dom agus chaith mé cúpla samhradh thall ann ag casadh ceoil. D'éirigh liom bunús na teanga a fhoghlaim ar chúpla staj, nó cúrsa samhraidh thall. Ansin sa mbliain 1984 nó mar sin, tháinig fear óg ón mBriotáin, Iwan Coué, go Baile Átha Cliath le staidéar iarchéime a dhéanamh i gColáiste na Tríonóide. Bhínn ag castáil leis uair nó dhó sa tseachtain i gcaitheamh na bliana sin agus faoin am go raibh sé ag filleadh ag deireadh a chúrsa, bhí mé féin measartha líofa sa mBriotáinis.

Is beag úsáid atá bainte agam as an teanga le scór blianta anuas, ach anois le teacht an idirlín tá mé ar ais i dteagmháil léi de bheagán.

Casadh Dom Duff orm deich mbliana ó shin nó mar sin agus mé ag moltóireacht ag an bhFéile Pan-Cheilteach i dTrá Lí. Ag cumadh amhrán comhaimseartha sa mBriotáinis a bhíonn Dom. Amhránaí breá é agus tá stíl álainn giotáir le cois aige.

Tá na dúshláin chéanna ag baint leis an rud atá ar siúl aige siúd leis an gceol is a bhíodh ar bun agam féin anseo leis an nGaeilge. Seans go bhfuil sé beagán níos éascaí sa mBriotáinis, mar go bhfuil muintir na Briotáine agus na Fraince níos oscailte don cheol i dteanga nach bhfuil ar a dtoil acu ná mar atá muintir na hÉireann. Ach le sásamh iomlán a bhaint as stíl Dom, níor mhór tuiscint a bheith ag duine ar liricí a chuid amhrán.

Mar a tharlaíonn sé, tá mé féin agus na gasúir ag éisteacht le gairid le ceann d'albaim Kila "Lemonade and Buns" agus muid ag taisteal sa gcarr. Tá an-cheol ag Kila, agus cóiriú an-chríochnúil ar a saothar. Tá stíl dá chuid féin ag Rónán Ó Snodaigh mar chumadóir agus mar amhránaí, stíl nach bhfuil ag brath ar thuiscint a bheith agat ar a chuid liricí. Go deimhin, bíonn sé fíordheacair a chuid liricí a thuiscint uaireanta - ach is cuma. Fuaim atá ann, cuid d'uige an cheoil atá ag an ngrúpa. Chomh maith leis sin, ní hionann agus Dom Duff, ní amhráin ar fad a bhíonn ag Kila, ach meascán de cheol uirlise agus amhráin/dánta/rapáil Rónáin. Is sa gcomhthéacs sin is fearr a éiríonn le liricí Gaeilge (agus liricí Briotáinise) lucht éisteachta mór a bhaint amach.

Tá áit ann don chumadóir a bhfuil a chuid amhrán ag brath ar thuiscint a bheith ag an bpobal ar a bhfuil á chasadh aige. Lucht éisteachta i bhfad, i bhfad níos lú atá aige, faraor. Tá sé ionann is dodhéanta slí bheatha a bhaint amach as bheith ag plé go lán-aimseartha leis an gcineál sin ceoil. Tá bealach eile ann le tabhairt faoi (agus baineann an cur chuige seo le ceol Kila arís, agus le Dom Duff, chomh maith, a bhíonn ag obair, scaití le baill de Kila). Is éard atá i gceist agam ná stíl an cheoil a bhunú ar an dúchas - Briotánach nó Gaelach sa gcás seo. Tá glacadh níos fearr ag daoine le hamhráin ó thraidisiún ar bith ná mar atá acu le cumadóireacht chomhaimseartha i dteanga nach dtuigeann siad. Sin é an fáth go bhfuil an domhan mór siúlta ag leithéidí Kila agus Clannad. Sin é an fáth chomh maith nach gcloisfeá mórán ó ghrúpaí Breatnaise taobh amuigh dá dtír féin.

Amor caecus est

An pléisiur is mó domsa a bhaineann le bheith ag útámáil ar bhonn amaitéarach leis an teangeolaíocht ná an nóiméad sin anois is arís nuair a thagaim ar cheangail nach raibh a fhios agam a bheith ann idir focail i dteangacha éagsúla. Cuimhním fós ar an lá cúpla bliain ó shin agus mé i mo shuí i mbialann Mhic Dhonncha ar shráid na céibhe i nGaillimh agus mé ag tabhairt faoi phláta sceallóg agus trosc, gur thug mé faoi deara ar phóstaer le mo thaobh ar an mballa go raibh gaol idir an focal Gaeilge "trosc" agus "torsk" na Danmhairgise. Is léir gurb iad na Lochlannaigh, nó na Danair, mar a thugtaí go minic orthu agus mise ag dul ar scoil, a thug an focal sin dúinn ar an iasc breá sin atá ag éirí an-ghann na leathanta seo.

Díreach anois a thug mé ceangal eile faoi deara. An lá cheana, chuir mé isteach giuirléidín ar an mblag seo a chuireann seanfhocal Laidine faoinár mbráid chuile lá. Inniu, is é an seanfhocal atá romhainn ná "Amor caecus est" - "Bíonn an grá caoch". Is léir gur ón bhfréamh chéanna a shíolraigh "caoch" agus "caecus" ("cieco" atá ann san Iodáilis).

"Dall" atá ag na Briotáinigh, mar a chéile leis an bhfocal eile atá againn féin sa nGaeilge - an bhfágann sé sin gur ón Laidin a thánig "caecus>caoch" nó an ó na Ceiltigh a fuair na Rómhánaigh é?