Garraí Johnny Mhorgan

Bliain nua mhaith agaibh, a chairde!

2010-01-05T16:17:00.003Z

Tá mé i mo thost anseo le tamall, a chairde, de bharr chúrsaí oibre go príomha. Ag tús mhí na Samhna, d'fhostaigh mé cúntóir agus d'aistrigh an bheirt againn isteach san oifig nua atá feistithe amach againn os cionn an gharáiste sa ngarraí. Leis an athrú sin, tháinig athrú ar mo lá oibre, athrú chun feabhais. Ag feidhmiú liom féin, sa teach le cúpla bliain, níor airigh mo chuid oibre ar nós jab lae agus thaitin sé sin liom. Ach ba mhinic mé ag slabáil liom, gan mórán fócais leis an lá oibre. Ach anois, is mé ag obair in oifig, tá atmasféar éagsúil ann. Agus ceann de na rudaí a cuireadh ar leataobh ná an bhlagáil.

Bhain mé an-taitneamh as an méid blagála a rinne mé i gcaitheamh na bliana 2009. Thug mé faoi mar chleachtadh scríbhneoireachta go bunúsach, agus mé ag réiteach le dhá jab mhóra a chur i gcrích - is é sin script a scríobh don chlár faisnéise ar Raiftearaí a bheas á scannánaíocht againn in Éirinn agus i Meiriceá an samhradh seo agus ina dhiaidh sin, leabhar a scríobh a bheas bunaithe ar an script teilifíse, ach a bheidh níos leithne agus níos doimhne ná é.

Tá an togra deiridh seo, an leabhar, ar gor i gcúl mo chinn le cúpla mí anuas. Jab mór ann féin é, agus jab atá gar do mo chroí. Ach tá go leor scríofa faoi Raiftearaí cheana ag daoine eile - cén chaoi a scríobhfaidh mé leabhar nach mbeidh ag brath an iomarca ar leabhair eile a scríobhadh cheana?

Níl freagra na ceiste sin agam fós, ach tá an freagra á nochtadh féin dom, beagán ar bheagán. Is é an rud a dhéanfas mé, sílim, ná gan díriú an iomarca ar na foinsí acadúla, na leabhra critice, na hargóintí maidir le fiúntas Raiftearaí mar fhile dar le Frank O'Connor nó Gearóid Denvir nó do rogha féin de shaineolaí. An rud a dhéanfas mé ná iarracht a dhéanamh an tréimhse a athchruthú, de réir na bhfíricí, ach de réir na samhlaíochta chomh maith. Eiseamláir amháin a bhfuilim ag cuimhniú air na leabhar Robert Hughes, an criticeoir ealaíon ón Astráil a bhfuil cónaí i Nua Eabhrac le blianta fada air. Scríobh sé leabhar an-spéisiúil faoina thír dhúchais cúpla bliain ó shin dar teideal "The Fatal Shore". Thaitin an cur chuige go mór liom - athchruthú ar an saol mar a bhí ag na príosúnaigh, Na Connerys s'againn féín, cuir i gcás, a díbríodh i bhfad ó bhaile ó dheas chun na hAstráile.

Bhuel, sin é an plean ar aon nós....

Idir an dá linn, tá cúpla togra eile idir lámha. An gad is gaire don scornach an tseachtain seo ná ceardlann sa scríbhneoireacht teilifíse atá le tabhairt an tseachtain seo chugainn sa mBriotáin. Bhí líofacht mheasartha agam sa mBriotáinis scór bliain ó shin ach is beag deis a bhí agam í labhairt le fada an lá. Dúirt mé é sin leis na daoine geanúla a tháinig do m'iarraidh cúpla mí ó shin, mar gur thaitin an tsraith "Aifric" go mór leo. Beidh tú togha, a deir siad. Beidh fear teanga ann, má thagann orainn.

Gwelet vo (feicfidh muid linn...)

Pléimeannaigh Phraiticiúla

2009-10-21T12:36:00.005+01:00

Bhí comhrá spéisiúil agam le hionadaí ón gcomhlacht foilsitheoireachta Abimo agus mé ag freastal ar Aonach Leabhar Frankfurt an tseachtain seo caite. Foilsitheoir Pléimeannaise é Abimo. Beidh Futa Fata ag foilsiú leabhair i gcomhar leis roimh dheireadh na bliana seo. Mar is eol daoibh, seans, is canúint de chuid na hOllainnise í an Phléimeannais, ceann de na teangacha a labhraítear sa mBeilg.

D'fhiafraigh mé de mo chomhghleacaí Beilgeach, le teann fiosrachta, an raibh mórán difríochta ann idir an Phléimeannais agus an Ollainnis - ar ghá, cuir i gcás, eagráin Ollainnise agus eagrán Pléimeannaise a dhéanamh de leabhar a bheadh á fhoilsiú acu. "Níl" a deir sé. "Dírímid ar an ábhar a bheith feiliúnach don dá mhargadh. Sula bhfoilsímid leabhar ar bith, cuirimid chuig eagarthóir Ollannach é. Má aimsíonn sé siúd focal Pléimeannaise a mbeadh deacracht ag léitheoir Ollannach leis, déantar leasú ar an téacs, ar mhaithe leis an leabhar a bheith intuigthe sa dá thír".

Nuair a chuimhním ar leabhair Ghaeilge do pháistí óga atá feicthe agam agus abairtí ar nós "Tá Mamó ag ithe a coda" iontu, bím ag cuimhneamh go bhféadfaimis ceacht nó dhó a fhoghlaim ó na Pléimeannaigh....

Claonadh nua gránna in iriseoireacht na hÉireann

2009-10-19T20:52:00.003+01:00

Duine ar bith a léigh an t-alt suarach a chuir an Sunday Times i gcló cúpla seachtainí ó shin faoi scríbhneoirí na Gaeilge a bheith ar maos in airgead Stáit agus gan oiread agus bosca amháin leabhar dá saothar díolta, aithneoidh sé nó sí nach iriseoir a scríobhfadh a leithéid ach duine a bhí ag iarraidh mioscais agus gangaid a spreagadh i measc an phobail.

Ba mheasa go mór fada na sáiteáin ghránna a caitheadh le cuimhne Stephen Gately agus a cholainn bhocht fuaraithe ar éigean. Níor casadh Stephen Gately orm riamh agus ní fhéadfainn a rá cén cineál duine a bhí ann, ach fiú dá mba bithiúnach lofa é, ní raibh an chúlchaint bhréan a thriail an óinseach sin sa Daily Mail a dhúiseacht tuillte aige. Fear pósta ab ea Gately agus de réir cosúlachta bhí sé féin agus a pháirtí sásta le chéile. Dá mba cúpla heitrighnéasach iad, an mbeifí ag tabhairt le fios go raibh rud eicínt gránna, lúbtha ar siúl acu dá dtiocfadh cara leo ar ais chuig an árasán, an oíche sular cailleadh duine acu go tragóideach?

Ba chóir don NUJ cur i gcoinne an cineál seo suarachais atá curtha i láthair i gculaith na hiriseoireachta. Is cúis náire do ghairm na hiriseoireachta saothar na beirte a chuir an dá alt thuasluaite i gcló. Mo náire iad.

Duais na síochána d'Obama?

2009-10-09T15:04:00.005+01:00

Mar chathaoirleach ar an eagraíocht Baile an Dónalláin Ar Son Obama, bhí ríméad croí orm nuair a toghadh mar Uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá é. Fear ciallmhar, cliste é agus scil sa bpéintéireacht theibí chomh maith le chuile shórt eile aige, mar a fritheadh amach le cúpla lá anuas!

Agus an méid sin ráite, sílim go bhfuil Gradam Nobel na Síochána bronnta róluath ina ré ar an Uasal Ó Bámadh. Is léir gur bronnadh an gradam sa gcás seo ar mhaithe le taispeáint gur féidir dea-thoil a chothú go hidirnáisiúnta do Mheiriceá ach duine a bhfuil beagán cap-ann aige a chur i mbun na hOifige Ubhchruthaí.

Ach nárbh fhearr fanacht bliain amháin eile ar a laghad go dtí go mbeadh dul chun cinn níos substaintiúla déanta ag an Óbámach san iliomad iarrachtaí atá ar siúl aige an domhan a shábháil?

Fliú na muc is na madraí?

2009-10-08T09:51:00.003+01:00

Tá mé ar ais ar mo chosa deiridh le cúpla lá i ndiaidh dom ráig ghránna de fhliú nó de shlaghdán de chineál eicínt a chur díom. Níl mé cinnte fós céard a bhí ann - tá barúil agam nárbh é an dós H1N1 é, nó cibé cén t-ainm atá faoi láthair air. Ní hé gur mhair sé i bhfad, ach d'fhág sé chomh lag le caitín mé.

Ón Luan i leith, tá mé ag teacht chugam féin agus ar ball inniu, ag am lóin, beidh mé ag tabhairt faoi cheolchoirm a thabhairt thiar in Acadamh na hOllscolaíochta ar an gCeathrú Rua.

Beidh mé ag bualadh siar faoin mbaile céanna arís an tseachtain seo chugainn le dhá sheisiún a dhéanamh do ghasúir, i Leabharlann álainn na Ceathrún Ruaidh. Dé Máirt seo chugainn. Ansin, an lá dar gcionn, anonn liom go Frankfurt na Gearmáine, áit a mbeidh Futa Fata ag glacadh páirte, den chéad uair, ar sheastán na hÉireann ag Aonach Mór na Leabhar. Ag cuartú leabhar le haistriú isteach go Gaeilge a bheas mé, don bhliain 2010 chomh maith le teagmhálacha a chothú go hidirnáisiúnta i comhair roinnt tograí atá ar na bacáin don dá bhliain atá romhainn amach.

Tar éis dom filleadh ón nGearmáin, tá súil agam bogadh isteach san oifig nua atá cóirithe againn os cionn an gharáiste anseo sa ngarraí.

Bliain an-deacair ab ea 2009 do chomhlachtaí beaga foilsitheoireachta. Is deacair a rá an mbeidh 2010 mórán níos fearr - tá sceanairt déanta ar bhuiséid na scoileanna agus na leabharlanna araon agus tá an gnáthphobal ag coinneáil an-súil ar a gcuid pingeacha. Tá na siopaí leabhar faoi bhrú ag an gcúlú, agus ó tharla nárbh iad na leabhair Ghaeilge ba mhó a rinne saibhreas riamh dóibh, tá spás seilfe do na foilseacháin s'againne ag éirí níos lú ar feadh an ama. Le himeacht Foinse, tá sé níos deacra ná riamh poiblíocht a fháil.

Ach ar an taobh eile den scéal, tá gréasáin nua ar nós Facebook á dhéanamh níos éasca do dhreamanna beaga pobal a chothú agus coinneáil i dteagmháil leo. Tiocfaidh muid as. Tá an slaghdán curtha díom agam - agus tá an ghrian ag scalladh anuas ar Chonamara....

Físeán na Seachtaine - Croíbhualadh - Louis de Paor

2009-09-30T10:51:00.003+01:00

Bhí mé páirteach in ócáid de chuid na féile Imram sa gclub cooláilte Crawdaddy i mBaile Átha Cliath an tseachtain seo caite. I measc na bhfilí agus na gceoltóirí páirteach, bhí an Corcaíoch Louis de Paor a bhfuil cónaí trasna an phortaigh, siar ó thuaidh ón ngarraí uaim anseo, in Uachtar Ard. Ina chuideachta bhí an píobaire Rónan Browne, atá lonnaithe le píosa thart leathmhíle uaim anseo, soir ó thuaidh i mBaile an tSagairt. Tá an bheirt ag obair faoi láthair ar chóiriúcháin cheoil de chuid dánta Louis.

Seo scannán beag álainn a rinne TG4 de cheann de dhánta Louis, "Croíbhualadh".

Lapadán

2009-09-26T13:45:00.005+01:00

Bhí plé anseo píosa maith siar faoin bhfocal "lapadán" - "lapadán lathaigh" a bhí cloiste agam anseo i gConamara ar "frog". I gcaitheamh na seachtaine, chuala mé Conall Ó Dufaí (sílim gur mar sin a litríonn sé a shloinne) ag caint ar R na G faoi eilifint agus an focal "lapadán" aige ar bheithíoch na sróine móire. "Lapadán, nó eilifint" a bhí aige, mar gur mheas sé, is dóigh, nach dtuigfeadh chuile éisteoir é gan an ghluais bheag sin a chuir leis.

An bhfuil an bhrí sin den fhocal "lapadán" cloiste ag daoine eile? Níl agamsa - an ceapachán Conallach de chineál eicínt atá ann?

Éire agus an domhan mór

2009-09-23T08:14:00.004+01:00

"The summit was imbued with a sense of gravity with Mr Obama, Mr Ban and Mr Cowen all saying its participants would be judged by history."

Tá an líne sin thuas le léamh i dtuairisc san Irish Times ar maidin faoin gcruinniú mullaigh i gceanncheathrú na Náisiún Aontaithe inné. Is dóigh go luíonn sé le nádúr go ndéanfadh an tIrish Times tuairsciú ar an méid a bhí le rá ag an bhFear Mór s'againn féin. Feictear tuairisceoireacht den chineál sin i nuachtáin na hÉireann chuile lá.

Níl mé a rá go bhfuil an té a scríobh ag iarraidh a chur in iúl gur ceannaire domhanda é Taoiseach na hÉireann a bhfuil an aird chéanna go hidirnáisiúnta air is atá ag Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá agus ag Rúnaí Ginearálta na Náisiún Aontaithe.

Ach nuair a léifeá an cineál sin tuairisce lá i ndiaidh lae, go háirithe más duine thú nach mbíonn mórán déileála i do chuid oibre nó eile agat leis an domhan mór taobh amuigh d'Éirinn, ghlacfá leis go bhfuil aird ag an domhan ar Éirinn.

Is cinnte go bhfuil dul chun cinn an-mhór déanta le mo linnse ag an an tír seo, ach ní de bharr gur tír bheag í a bhfuil ómós ag náisiúin mhóra an phláinéid uirthi. Tá dhá chúis leis - de bharr gur ball d'Aontas na hEorpa muid agus de bharr infheistiú idirnáisiúnta, go háirithe ó Mheiriceá. Tá cúpla cúis leis an infheistiú Meiriceánach. Tá diaspora mór Éireannach ann agus is i Meiriceá atá a bhformhór, rud a chothaíonn bá leis an seanfhód. Ach ní shin an chúis is mó atá leis an deireadh a bheith le bochtanas forleathan in Éirinn. Tá córas corparáideach cánach sa tír seo ann atá an-tarraingteach do chomhlachtaí Meiriceánacha (faoi láthair ar aon nós). Tá daonra óg againn a bhfuil oideachas maith air agus rud an-tábhachtach i saol idirnáisiúnta an lae inniu, Béarla líofa. Ach an chúis is tábhachtaí, b'fhéidir, ná gur ball í Éire den Aontas Eorpach. Geata isteach sa ngort mór sin í Éire.

Má vótálann muid in éadan Chonradh Liospóin de bharr bolscaireacht bhréagach atá á scaipeadh faoin iliomad ceisteanna nach mbaineann le hábhar, cothófar éiginnteacht go hidirnáisiúnta.

Cúpla bliain ó shin, bhí cur is cúiteamh ann faoin gcóras cánach a bhain le faoiseamh a thabhairt d'infheistíocht i dtograí scannán sa tír seo. Bhí an chuma ar an scéal go raibh deireadh chun teacht leis. Cinneadh síneadh bliana a chur leis an scéim agus le hathbhreithniú a dhéanamh an uair sin air. Ag an am, bhí ag éirí go maith leis an tionscal agus bhí tograí móra á mealladh go hÉirinn. Ach bíonn ar lucht scannán a bheith ag breathnú cúpla bliain chun cinn i gcónaí mar go dtógann sé an t-achar sin togra a thabhairt ó thús go deireadh an phróisis. De bharr na héiginnteachta a bhain leis an athbhreithniú a bhí le teacht, thriomaigh an tobar. Chinn na comhlachtaí scannán a gcuid gnó a dhéanamh áit eicínt eile.

Is tromchúisí go mór an éiginnteacht a chothófaí dá ndiúltódh muintir na hÉireann do Chonradh Liospóin ar an dara lá de mhí Dheireadh Fómhair.

Léigh go Réidh

2009-09-18T11:44:00.003+01:00

Bhí mé páirteach in ócáid phléisiúrtha ag an bhféile Imram arís aréir - "Léigh go Réidh" - plé painéil le neart ionchuir óna a raibh i láthair agus muid ar fad ag cur síos ar leabhair Ghaeilge a thaitin linn. Bridget Bhreathnach, Anna Heussaff agus mé féin a bhí i mbun roghnaithe. B'fhéidir gur cuimhin le cuid agaibh gur iarr mé moltaí oraibh anseo píosa ó shin. Is iad an chuid a roghnaigh mé sa deireadh ná:

An tAthair Pádraig Ó Duinnín - Bleachtaire le Biddy Jenkinson
Nár fhagha mé bás choíche le Liam Mac Con Iomaire
Féar Suaithinseach le Nuala Ní Dhomhnaill
Dúnmharú sa Daingean le EÍlis Ní Dhuibhne agus
Foclóir Gaeilge Béarla le Pádraig Ó Duinnín

Tháinig moltaí go leor eile inár dtreo ón urlár. An ceann ba spéisiúla ná cur síos a rinne Colleen (Cailín?) Gaeilgeoir Meiriceánach a chuir síos ar an gcaoi gur féidir foclóir an DUinnínigh a úsáid mar chlár ouija - cuireann tú ceist ar an bhfoclóir agus osclaíonn tú an leabhar ar an leathanach a dtreoraíonn an chinniúint tú ina threo. Ná trailigí é sin sa mbaile, a chlann......

Ba chóir vótáil ar son Chonradh Liospóin

2009-09-17T09:37:00.003+01:00

Cén fáth go samhlaítear údaráis na hEorpa mar lucht comhcheilge ar nós carachtar Peter Sellers sa scannán Doctor Strangelove? Iad ansin ar a míle dícheall thall sa mBruiséal ag pleanáil agus ag scéimeáil maidir leis an méid a dhéanfas siad nuair a bheas an tír seo faoina mbois acu?

Ní mar sin atá! Tá an tír seo th'éis déanamh go maith as an Eoraip agus thar a bheith go maith. Is ar mhaithe linn a bheadh sé an Eoraip a bheith níos éifeachtaí.

Sílim go ndéanann muid dearmad go minic gur pobal oileánda muid. An chuid againn nach bhfágann an t-oileán ach go hannamh, ar mhaithe le sciuird chun na gréine, b'fhéidir, bíonn sé deacair orainn Éire a chur i gcomhthéacs cruinn idirnáisiúnta. Ó tharla go gcaitheann muid ár saol anseo in Éirinn, ag déileáil le hÉireannaigh eile, ní thuigeann muid nach bhfuil oiread céanna spéise ag Eorpaigh eile ionainn.

Le roinnt blianta anuas, tá mise ag freastal ar aontaí trádála a bhaineann le tionscal na teilifíse, an cheoil agus na foilsitheoireachta i gCannes na Fraince, i mBOlogna na hIodáile agus i bhFrankfurt na Gearmáine. An té a chaithfeadh lá nó dhó ag síul thart ar na haontaí sin, thuigfeadh sé nó sí an scála atá i gceist - cúpla acra seastán ag na tíortha móra, coirnéilín beag, ar éigean, ag an tír s'againne. Mar bhall comhtháite den chomhphobal, tá an chuid is fearr den dá leagan amach ag Éire - na suáilcí a bhaineann le bheith ina tír bheag, mhuinteartha agus an fhéiniúlacht bhreise a bhaineann le bheith mar bhall de ghrúpa mór tíortha.

Ba chóir vótáil ar son Chonradh Liospóin.

Seáinín Smaoiseach - Blaisíní Beatha

2009-09-16T15:56:00.004+01:00

Tá an blag seo ar nós mar a bhíodh busanna Bhleá Cliath - bíonn tú an tsíoraíocht ag fanacht ar cheann agus ansin tagann trí nó ceithre cinn in éineacht.

Tá cur síos déanta agam cheana anseo ar shaothar Sheáinín Smaoisigh. Tá cúpla clip nua foilsithe aige féin an tseachtain seo, ina measc athleagan spéisiúil seo ar an gclár cócaireachta Blaisíní Beatha. Is é atá roghnaithe mar fhíseán na seachtaine seo - tuilleadh ábhar staidéir do na sochtheangeolaithe...

Imram

2009-09-16T15:32:00.008+01:00

Is fada mé amuigh, mar a dúirt Seán Ó Riordáin, fadó, Is fada mé i mo thost.

Tá mé th'éis a bheith gafa anseo sa ngarraí le tógálaithe, ag iarraidh lúbanna a fágadh ar lár le linn tógáil an tí seo a chur ina gceart, ag cóiriú an gharáiste le spás stórála agus oifig a dhéanamh de agus ag iarraidh luí isteach ar mo script faoi Raiftearaí. Anuas air sin, as seo go ceann coicíse, beidh mé suas agus anuas go Baile Átha Cliath is mé ag glacadh páirte in imeachtaí éagsúla de chuid na féile Imram.

Tá an-séap ar chlár na bliana seo, feictear dom. Bhí an-ócáid aréir sa New Theatre (beagán easpa samhlaíochta san ainm sin, shílfeá) ar Shráid Essex. Istigh taobh thiar de shiopa leabhar Connolly Books atá an amharclann seo - í beag agus leagtha amach go gleoite. Is ann a fógraíodh an gearrliosta do leabhair na bliana. Tá leabhar ag Futa Fata air - Peigín Leitir Móir agus iomaíocht ghéar aici i mbliana uathu seo a leanas: Eachtraí Uchtaigh le Esther Gobl Uí Nualláin (Móinín); Cén t-am é le Siobhán Brogan (Cois Life); Dialann Sár-rúnda Amy Ní Chonchúir le Siobhán Parkinson (Cois Life arís) agus Deirdre agus Mic Uisnigh le Colmán Ó Raghallaigh (Cló Mhaigh Eo) agus leabhar eile miotaseolaíochta, Balor le Caitríona Hastings agus Andrew Whitson (An tSnáthaid Mhór). Tá iontas orm nach bhfuil leabhar Áine Ní Ghlinn "Brionglóidí agus Aistir Eile" ar an ngearrliosta, go háirithe nuair a bhí sé ar ghearrliosta an ghradaim Bisto níos túisce i mbliana. Fógrófar na buaiteoirí ag an Oireachtas i Leitir Ceanainn.

Beidh mé ag sciúirdeáil suas ann arís tráthnóna amárach le páirt a ghlacadh sa bplé painéil "Léigh go Réidh", i gcuideachta Anna Heussaff agus Bridget Bhreathnach. Ag cur síos ar na cúig leabhar is ansa linn (faoi láthair) a bheas muid. Cathal Póirtéir a bheas sa gcathaoir. Bí ann nó bí i do cheathairshleasán rialta mar a deir lucht na Matamaitice.

Tuilleadh faoi Imram go luath.

Tír na nGall

2009-08-28T12:36:00.007+01:00

"I Londain a bhí sibh?" a deir mo chara, iontas ina ghlór go ngabhfadh Ceilteach ceartchreidmheach de mo chineál i ngar ná i ngaobhar do phríomhchathair na bhfrithGhael. "Londain, Shasana?"

"Sea" a deirim, "I dTír na nGall í féin".
Chuir an dreas sáraíochta sin ag cuimhneamh mé ar an bhfocal sin "Gall" agus na bríonna éagsúla a baineadh as le breis agus míle bliain anuas ar na hoileáin Cheilteacha seo.

"Gaul" nó rud eicínt dá shórt a thugadh na Rómhánaigh ar na Ceiltigh fadó. Ach anois, dúinne, na Ceiltigh atá fós, ar éigean, inár seasamh, ciallaíonn "Gall" (más é an focal céanna é) Sasanach nó eachtranach - agus brí dhiúltach léi mar aidiacht.

Sa mBriotáinis, "Gall" a thugann siad ar a gcuid Sasanach féin, na Francaigh, agus "Galleg" atá acu ar an bhFraincis. Ach i dteanga na bhFrancach, "Le Pays de Galles" atá ar an mBreatain Bheag agus "Gallois" ar theanga na tíre sin.

"Bro Gembre" (nó "Kembre" gan an t-urú) atá ag na Briotánaigh ar an mBreatain Bheag. Glacaim leis go bhfuil gaol aige sin le "Cumbria" na Laidine - agus gur uaidh, chomh maith, a thagann an t-ainm atá ag na Breatnaigh Bheaga ar a dtír féin - "Cymru".

"A' Chuimrigh" atá ag na hAlbanaigh ar an mBreatain Bheag, agus leis an saol a dhéanamh níos casta fós, "An Bhreatain Bheag" nó rud eicínt fíor-chosúil leis, atá acu ar an mBriotáin.

Ainm spéisiúil ann féin é "Alba" - caithfidh go bhfuil gaol aige leis an ainm a bhaist na Rómhánaigh ar Shasana - "Albion" nó rud eicínt dá chineál - nach "Caledonia" a bhí ag lucht na Laidine ar Albain?

Tír na nGall indeed!

Blagáil agus an chiontacht Chaitliceach

2009-08-19T11:20:00.005+01:00

Níl mórán blagála déanta agam le coicís anuas, de bharr brú oibre. Tá ceithre leabhar nua sa tsraith "Bímis Ag Caint Faoi" curtha chuig na clódóirí againn agus tá muid faoi láthair ag obair ar leabhar aoibhinn, comheagrán le Dorling Kindersley. "Gairdín an Nádúir" a bheas i nGaeilge air, é dírithe ar pháistí idir 8 agus 10 mbliana d'aois. Leabhar faoin gcaoi leis an bhfiadhúlra a mhealladh isteach i do ghairdín atá ann (nó chuig do bhosca fuinneoige, mura bhfuil gairdín agat). Beidh na cúig leabhar ar fáil i mí Eanáir.

Dé Domhnaigh seo chugainn beidh mé féin agus mo chéirseach, móide na scalltáin, ag tabhairt sciuirde faoi Londain ar feadh cúpla lá. Bhí malartú tí sa bhFrainc beartaithe againn mar shaoire i mbliana, ach de bharr duine muinteartha a bheith tinn, b'éigean dúinn an plean sin a chaitheamh i dtraipisí.

De bharr na cruóige seo, is cupóga agus neantóga agus buachallán buí is mó a bheas le feiceáil sa ngarraí go ceann píosa.

Táim ag iarraidh déileáil leis an gciontacht a spreagann an scéal sin....

Have you anything for me in Munster Irish?

2009-08-11T12:14:00.004+01:00

Bhuail an fón anseo an lá cheana. Múinteoir scoile ó Luimneach a bhí ann. Ag cuartú samplaí saor in aisce a bhí sí d'ábhar Futa Fata. B'shin an chéad iarratas. Ach an darna ceann a chuir ag smaoineamh i gceart mé. "Tell mé" a deir sí "Have you anything for me in Munster Irish?"

Thriail mé míniú di go bhfuil sé de pholasaí ag Futa Fata téacsanna do pháistí a choinneáil chomh soléite agus is féidir. Triaileann muid, oiread agus is féidir, a bheith neodrach maidir le cúrsaí canúna. Tuigeann muid nach féidir é sin a dhéanamh go hiomlán, ach tá eolas againn ar na deacrachtaí a bhaineann le canúnachas agus tugann muid an cheist sin san áireamh agus muid ag cur eagair ar leabhair.

Tá roinnt dár gcuid foilseachán atá préamhaithe i mbéaloideas Chonamara - Gugalaí Gug, cuir i gcás. Is mar eiseamláirí den teanga bheo is féidir iad sin a úsáid i scoileanna na tíre agus sa gcás sin, is mó an tábhacht atá leo mar áis éisteachta ná mar áis léitheoireachta.

Mar a bhíonn i gcás fhormhór múinteoirí bunscoile na tíre a ghlaonn ar uimhir Futa Fata, is i mBéarla a bhí an comhrá agam leis an múinteoir seo. Ní ag iarraidh a bheith diúltach atá mé - ar a laghad bhí sé de spéis ag an mbean san obair atá ar siúl againn agus an chuid atá ar siúl aici féin gur chuir sí an glaoch ar an gcéad dul síos.

Ach rith sé liom i ndiaidh dom an fón a chrochadh - cén tuiscint a bhí ag an múinteoir seo ar "Munster Irish"? Céard a thugann sí mar ainm ar an teanga? - "Gaoluinn"? Cé chomh docht is a chloíonn sí le córas gramadaí na Mumhan? An gcloíonn sí leis an bhfoirm tháite, cuir i gcás agus í ag múineadh na Gaoluinne: Bím, bír, bíonn sé/sé, bímid, bíonn sibh, bíd
Bhíos, bhís, bhí sé, bhíomar, bhíobhair, bhíodar? Bead, Beir, beidh sé/sí, Beimid, beidh sibh, beid srl?

An usáideann sí an focal "froiseáilte" in ionad "úr"? "Cúntúirt" in ionad "cúntar"? "Ilé" in áit "ola"? "Maicréal" in ionad "ronnach" nó "murlas"? An mbíonn sí "leata" leis an bhfuacht nuair a bhíonn cuid eile againn "stromptha"? Nó "sceimhlithe" nuair a bhíonn cuid eile againn "scanraithe"?

Cén fáth nár labhair sí Gaoluinn liom? An é go raibh faitíos uirthi nach mbeadh mo chluasa leochaileacha Connachtacha in ann ag a cuid consan coguasach aneas?

Nó an é gur ag caint ar rudaí ar nós "cad" a úsáid in ionad "céard" a bhí sí?

Ar ndóigh, níor rith na ceisteanna seo ar fad liom agus mé ag caint léi - ach an rud atá mé a rá anois ná é seo - déantar scéal i bhfad rómhór de dheacracht na gcanúintí. Tá caighdeánú ann a nglactar go forleathan leis.

Déarfainn gur beag scoil Ghalltachta i gcúige Mumhan a múintear struchtúir ar nós "Bhís go diail" iontu. Ach do mhuintir na Gaeltachta, sin Gaoluinn na Mumhan. Tá "bhí sibh" chomh aduain don chainteoir dúchais aneas, creidim, le "céard is ainm duit".

Ceist an aistriúcháin

2009-08-10T13:37:00.005+01:00

Bíonn plé ar siúl ar bhlaganna éagsúla faoin bhfiúntas a bhaineann le leithéidí tuarascálacha bliantúla na gComhairlí Contae a aistriú go Gaeilge agus mar sin de. Tá mé féin idir dhá chomhairle faoin scéal (agus ní dhá chomhairle chontae atá i gceist agam). Sílim gur rud maith a bhí ann gur ritheadh an tAcht Teanga agus go bhfuil sé i bhfad níos éasca anois gnó a dhéanamh leis an Stát i nGaeilge. Tá fáil ar bhileoga eolais agus ar fhoirmeacha a bhaineann leis an Státchóras ar bhonn níos leithne ná mar a bhíodh. Maidir leis na tuarascálacha - an moladh a bheadh agam féin ná go nglacfaí leis gan ceist iad a chur ar fáil i gcontae a bhfuil ceantar Gaeltachta i gceist ann agus i gcontaetha eile a bhfuil leibhéal suntasach gníomhaíochtaí Gaeilge ar bun ann - agus an leibhéal sin a bheith sainmhínithe ar bhonn comhaontaithe, trédhearcach.

Ar ndóigh, is iomaí cineál aistriúcháin atá ann. Bím féin, agus mé i mbun foilsitheoireachta, ag plé le sainréimse ar leith - leabhair do pháistí. Tá sainscileanna i gceist leis an obair seo, agus creidim go láidir go bhfuil tábhacht léi mar obair. Go minic, i gcás pictiúrleabhair, cuir i gcás, is cóiriú scaoilte a theastaíonn, seachas aistriúchán.

Tá an obair seo ar siúl leis na blianta, ach ar feadh i bhfad, ní bhíodh mórán cuma ar thoradh na hoibre. Bhíodh leabhair á n-aistriú go Gaeilge agus téacsanna á gcur ar fáil a bhí i bhfad ró-chasta don aoisghrúpa a bhí i gceist. Leis an scéal a dhéanamh níos measa, dhéantaí leabhair aistrithe a scríobhadh i dtosach i mórtheanga éigin agus iad dírithe ar pháistí idir 4 agus 7 mbliana, cuir i gcás, a fhógairt mar leabhair a bhí anois dírithe, i nGaeilge, ar pháistí idir 8 agus 10 mbliana d'aois. Agus b'fhéidir go raibh sé sin fíor ó thaobh leibhéal na teanga san aistriúchán (b'fhéidir - dá mba páiste thú de bheirt Ghaeilgeoirí díograiseacha a raibh céimeanna dochtúra sa léann Ceilteach ag Mamaí agus ag Daidí araon agus sibh ag maireachtáil i dteach gan teilifís, gan mórán teagmhála leis an ngnáthshaol i bhur dtimpeall). Ach ó thaobh leibhéal spéise de, ó thaobh pointe forbartha an pháiste ó thaobh na síceolaíochta de, ní raibh an leagan Gaeilge feiliúnach beag ná mór don aoisghrúpa a raibh sé anois á dhíriú air, ná ó thaobh teanga, ar an aoisghrúpa a raibh sé scríofa dó sa mbunteanga, an chéad lá riamh.

Is gá, mar sin, don aistritheoir atá ag plé le leabhair do pháistí a aistriú go Gaeilge glacadh leis go bhfuil foclóir i bhfad Éireann níos lú ag an nGaeilgeoir óg ná mar atá ag a mhacasamhail a tógadh go haonteangach le mórtheanga. Is gá a bheith cúramach maidir le gan a bheith ró-chanúnach - caithfidh an foilsitheoir a bheith in ann an leabhar a dhíol ó cheann ceann na tíre. Caithfidh an t-aistritheoir glacadh leis nach é a ghnó a bheith ag iarraidh cora deasa cainte a mhúineadh don léitheoir. Fadó, bhíodh oiread cora deasa cainte sna leabhair nach mbíodh fonn ar ghasúr ar bith tabhairt faoina léamh go neamhspleách. Is cinnte gur chóir don léitheoireacht a bheith ag cur le stór foclóra agus eile an léitheora - ach má bhíonn an bhearna ró-mhór idir cumas tuisceana an léitheora agus castacht an téacs, caithfidh an léitheoir óg an leabhar i dtraipisí sula mbíonn mórán de léite aige. Sin obair agus airgead amú.

Sladmhargadh Thús an Fhómhair

2009-08-07T21:39:00.004+01:00

Tá sladmhargadh ar siúl faoi láthair i siopa www.futafata.com - chuile leabhar, closleabhar agus dlúthdhiosca dá bhfuil ann ar fáil agus lacaisne 50% anuas de. Níl le déanamh ach do rogha earraí a chur sa gcairt siopadóireachta agus ansin in íochtar, sa mbosca "Discount Code" líon isteach an cód seo a leanas: Facebook50 agus ansin buail an cnaipe "Update Cart". Bainfear an lacaisne anuas ar an bpointe boise.

Beidh an sladmhargadh seo ar siúl go dtí an 23 Lúnasa.

Bí ar an bhfód nó bí i do chearnóg!

Cathair Saidhbhín

2009-08-07T11:26:00.003+01:00

Bhain muid an-sásamh as an sciuird a thug muid faoi Uíbh Ráthach Dé Luain. Sheas muid le haghaidh greim lóin i gCathair Saidhbhín ar an mbealach aneas arís. Rith an cheist seo liom agus muid ann - dá mba i nGaeilge an lae inniu a bheifí ag baisteadh an bhaile, is é is dóichí ná gur "Cathair Shaidhbhín" a thabharfaí ar an áit. Cén uair ar tháinig an séimhiú sin isteach? Samhlaítear do dhaoine, sílim, go raibh gramadach na Sean- agus na Meán-Ghaeilge i bhfad níos casta ná cuid na teanga atá anois ann. Ach an fíor é sin? An bhfuil castachtaí breise tarraingthe againn orainn féin le cúpla céad bliain anuas nach mbíodh ann fadó? Agus má tá, cén fáth gur mar sin a tharla? "Gluaiseann teanga i dtreo na simplíochta" - sin nath ar tháinig mé trasna air in áit eicínt - an fíor dó mar nath?

Ar ais ar an mbóthar

2009-08-01T18:37:00.004+01:00

Tá muid ag réiteach anseo tráthnóna le sciuird eile a thabhairt ó dheas. Tá gig againn Dé Luain sa Dromaid, in Uíbh Ráthach. Beidh sé seo ar mo chéad chuairt riamh ar Chiarraí Theas. Cheannaigh mé córas fuaime de mo chuid féin an samhradh seo, rud a fhágann go mbíonn sé i bhfad níos éasca orm seó mar seo a dhéanamh anois. Bhíodh mé ag fáil treallaimh ar cíos ó chomhlachtaí éagsúla i nGaillimh, rud a chuireadh leis an gcostas agus rud a chuireadh brú breise orm chomh maith lá nó oíche na gige - ag iarraidh meabhair a bhaint as córás nó deasc éagsúil chuile oíche a bhínn. Anois tá mo chóras féin agam agus cleachtadh agam air.

Tá seó mór eile romhainn an chéad deireadh seachtaine i mí Mheán Fómhair - beidh muid ag casadh ag an Electric Picnic i gContae Laoise. Tá dea-scéalta go leor cloiste agam faoin bhféile sin agus tá muid ag súil go mór le bheith páirteach sa réimse imeachtaí Gaelacha atá á gcur le chéile ag fear Kila, Rossa Ó Snodaigh. Beidh seó do na gasúir agus seit eile do na daoine fásta i gceist - beidh Róise, Éabha agus Tadhg Óg liom ar an stáitse le haghaidh seó na ndaoine beaga agus do ghig na seanóirí, beidh mo leathbhádóir John Ryan i mo chuideachta, ar an méarchlár.

Sa bhFómhar, tá seó gasúr le cur le chéile agus camchuairt ar Chonamara ar na bacáin agus san athbhliain, tá súil agam aghaidh a thabhairt ar Nua Eabhrac le haghaidh sraith gigeanna - ionaid agus dátaí fós le socrú ach is ag caint ar mhí Feabhra atá muid.

Beidh tuilleadh eolais le fáil anseo, ar leathanach Facebook Futa Fata agus ar leathanach nuachta www.futafata.com chomh maith.

Uh bheirí féamas sang baidh Teamaí Bhuineit

2009-07-31T21:41:00.004+01:00

Sum taghaidhms iuts heard tú bí u bhuman
Guibhing ál iúr lubh tú diust bhun mean
Iúl habh bead taghaidhms
Eand híl habh gud taghaidhms
Dúbhaing thuings deat iú dóbhunt uindeirsteaind
Buit uif iú lubh huim iúl farguibh huim
Aoibheann dó híus heard tiú uindeirsteaind
Aind uif iú lubh huim
Ó bí prabhad obh huim
Cas aiftear ál hiús diust u mean

Tá ag cinnt orm cuimhneamh ar an gcéad chuid eile, ní áirim a bheith in ann é a litriú

Boiscín Facebook Futa Fata

2009-07-30T16:05:00.002+01:00

Luaigh mé anseo cheana go bhfuil leathanach Facebook ag Futa Fata anois. Bealach an-éifeachtach é le daoine a choinneáil ar an eolas faoi imeachtaí agus foilseacháin nua. Tá rud nua anois acu gur féidir boiscín mar atá anseo ar dheis a fheistiú ar shuíomh eile, le daoine a chur ar an eolas faoin leathanach Facebook - agus tá simpleoir teicneolaíochta ar nós mé féin in ann é a fheistiú!

I measc an tslua

2009-07-29T10:04:00.011+01:00

Chuir Dennis nóta spéisiúil anseo an lá cheana i ndiaidh domsa cur síos ar an bpléisiúr a bhainfeadh le bheith i measc an tslua ag U2. Deir sé nach dtaitníonn sluaite móra leis, gurbh fhearr leis éisteacht le ceol i halla beag. Tuigim dó agus tagaim leis cuid mhaith. An rud a chailltear ag ócáid mhór mhillteach den tsórt ar fhreastal muid air san oíche Dé Luain ná an chaolchúis. Baineann ócáid ar scála ollmhór U2 le reitric, le teacht le chéile daoine atá aontaithe cheana féin, cuid mhaith, maidir le fiúntas na hócáide. Sin é an fáth go mbainfeá i bhfad níos mó sásaimh as ceolchoirm den chineál sin má bhíonn eolas roimhré agat ar na hamhráin. Bhain pléisiúr na hócaide Dé Luain leis na hamhráin a chloisteáil agus brí úr na beatha beo á séideadh isteach iontu. Bua ar leith atá ag U2 ná go n-éiríonn leo an bheatha agus an bhrí sin a chur san ábhar. Is grúpa beo den chéad scoth iad. Cuireann siad ar fad, Bono go háirithe, brú céadach orthu féin ar an stáitse - seó an-fhisiciúil atá ann. Tá an fear beagnach leithchéad bliain d'aois ach tá sé fós in ann rith de sciuird timpeall ar catwalk a bhfuil céad méadar bealaigh ann agus véarsa d'amhrán a bhleaisteáil amach ar an bpointe - níl mórán a bheadh in ann aige ag aois ar bith.

An rud eile a bhaineann leis an gcineál seo ócáide ná an rud a dtugtar "spectacle" i mBéarla air. ("Seó" atá ag focal.ie, nó "feic" agus ciall dhiúltach leis - níl ceachtar acu láidir go leor don bhrí atá i gceist). Tá fíor-scil ag U2 agus a lucht deartha agus eile maidir leis an ngné seo den cheird. Bhí an stáitsiú ar an oíche fíor-spéisiúil go deo.
Os cionn na gceoltóirí, thart timpeall i gciorcal, bhí scáileán so-lúbtha a raibh íomhánna de na ceoltóirí thíos faoi le feiceáil ann, chomh maith le pátrúin theibí anois is arís, grianghrafanna, agus ábhar físe. Ag pointe amháin, bhí fógra ann don charthanacht one.org - píosa cainte ón Ardeaspag Desmond Tutu a bhí ann. In íochtar an scáileáin bhí fotheidil dá chuid cainte ann, i nGaeilge (Gaeilge ghlan, chruinn, beidh áthas oraibh a chloisteáil!).

Is dóigh go raibh na fotheidil sin ann mar go raibh spás ann dóibh ar an scáileán ag an bpointe sin - dá mba i Rio a bhí muid, is i bPortaingéilis a bheadh an téacs, nó Sualainnis, mar a bheas in Gothenberg san oíche amárach. Ach ní hiad na fotheidil amháin a thug aitheantas don teanga s'againne - is léir go bhfuil ceangal déanta le gairid ag Bono é féin idir féiniúlacht na hÉireann agus an Ghaeilge. Ghabh sé búiochas leis an slua i nGaeilge. Chas sé cúpla líne, gan tionlacan, d'amhrán Gaeilge nár aithin mé sular chroch an banna suas an t-amhrán "Beautiful Day" agus ag deireadh na hoíche ghuigh sé "Codladh sámh" orainn. Léiriú é sin ar sheasamh na teanga, ar bhonn siombalach ar aon nós, in Éirinn an lae inniu - athrú suntasach é sin i gcultúr na tíre seo, feictear dom, ón uair ar thosaigh U2 ag casadh ceoil.

Seáinín Smaoiseach agus AC Milan

2009-07-26T22:26:00.002+01:00

In ainneoin an mhéid atá scríofa sa bpíosa thíos agam, is beag mo scil i gcúrsaí peile de chineál ar bith. Ach más beag féin, ní bhaineann an easpa eolais sin den sásamh atá le baint as an bpíosa seo le Seáinín Smaoiseach, an t-ealaíontóir anaithnid aniar is é féin agus a leathbhádóir "Michael" ag tráchtaireacht ar chluiche de chuid AC Milan. Is iad atá roghnaithe le haghaidh físeán na seachtaine seo agam.

Bainigí taitneamh as an bhfootball!

Maigh Eoch sona i bPáirc an Chrócaigh

2009-07-26T22:04:00.004+01:00

Amárach le maidneachan lae, beidh mé féin agus Marcus s'againne ag bualadh bóthair go Baile Átha Cliath le seó U2 a fheiceáil i bPáirc an Chrócaigh. Fuair mé amach san oíche Dé Sathairn go raibh cúpla ticéad fós ar fáil le haghaidh gig na hoíche amárach agus chinn muid bualadh faoi.

Táim ag súil leis an ócáid ar chúpla chúis. Cé nach leantóir fíordhílis de chuid U2 mé, is maith liom iad agus bheadh eolas maith agam ar a gcuid ceoil - eolas maith go leor le sásamh a bhaint as ceolchoirm dá gcuid. Chonaic mé beo uair amháin cheana iad, i Staid Bhóthar Lansdúin le linn chamchuairt "Popmart".

Tá spéis agam sa gcur chuige ardteicneolaíochta a bhíonn acu dá gcuid seónna beo agus tá suntas ar leith tugtha agam do na tuairiscí faoin dearadh réabhlóideach stáitse atá ceaptha acu don chamchuairt reatha, 360 céim. "An chrág" atá baistithe air, agus má éiríonn leis, is mór an seans go mbeidh grúpaí go leor eile ag déanamh aithrise air sna blianta atá romhainn.

Tá rud eile a bhaineann le hócáid mhór den chineál seo, rud atá tábhachtach don duine daonna, sílim - is é sin an teacht le chéile i ngrúpa mór, ag daoine a bhfuil an spéis chéanna acu, in aon spás amháin, leis an ngnáthshaol a fhágáil tamaillín agus díriú ar rud níos mó. Ní adhradh ceathrar ceoltóir méanaosta atá i gceist agam, ach ligint do na ceoltóirí sin muid a a thabhairt leo ar aistear, muid a mhealladh le ceiliúradh a dhéanamh ar a bheith beo agus ina gcuideachta agus iad ag casadh ceoil a mhúsclaíonn cuimhní agus mothúcháin ionainn, smaointe a bhaineann go minic le pointí tábhachtacha inár saol.

Ar ndóigh tá cúis amháin eile fós leis an oilithreacht. Creidim go bhfuil sé tuillte ar a laghad uair amháin ina shaol ag Maigh Eoch go dtabharfadh sé cuairt ar Pháirc an Chrócaigh agus teacht as arís agus ardú croí air. Tá mé ag brath ort a Bhono - ná lig síos mé.....

An Cás ar son Dé

2009-07-24T10:44:00.003+01:00

Tá leabhar Dawkins "The God Delusion" díreach léite agam. An-phíosa oibre atá ann, é lán d'eolas agus de léargais spéisiúla. Is fiú do dhuine ar bith é a léamh, is cuma cén rud a gcreideann siad ann. Léigh mé féin an ceann eile "The Selfish Gene" roimhe agus sílim gur chuir sé le mo thuiscint ar an darna leabhar an chéad cheann, a foilsíodh tríocha bliain ó shin, a bheith léite roimhré agam. Tá sé tuillte ag Darwin i mbliain seo a chomórtha, go léifí "The Selfish Gene", le tuiscint a fháil ar a oidhreacht.

Cuirtear i leith Dawkins go mbíonn sé maslach. Ní thiocfainn leis an argóint sin agus mar dhuine a tógadh i dteaghlach a raibh an-bhéim ar chúrsaí creidimh ann, sílim go n-aithneoinn masla dá mbeadh sé déanta. Bíonn rudaí láidre le rá aige, cinnte, ach éiríonn leis na ráitis sin a chur i gcomhthéacs atá ciallmhar. Fillfidh mé ar ábhar a chuid leabhar amach anseo.

Díreach cúpla nóiméad ó shin, leandáil fear an phosta le pacáiste ó Amazon. Istigh ann, bhí leabhar a fuair an-mholadh le cúpla seachtainí anuas sna páipéir deireadh seachtaine - "The Case for God" le Karen Armstrong. Tá mé ag súil go mór le tabhairt faoin gceann seo - iarbhean rialta de chuid na hEaglaise Caitlicí í Armstrong, agus tá beathaisnéisí scríofa aici de Mhahamad, den Bhúda, chomh maith le leabhar dar teideal "A History of God" agus dhá bhliain ó shin, "The Bible: A Biography".

Tuilleadh faoin leabhar seo nuair a bheidh sí léite agam.

Ceartchreidmheacht na heolaíochta

2009-07-23T10:42:00.006+01:00

Spreag an píosa anseo an lá cheana faoi leabhar Richard Dawkins roinnt freagraí spéisiúla, ina measc an méid seo:

"Tá creideamh docht déanta den eolaíocht [ag lucht molta an aindiagachais] atá chomh bunúsach le reiligiún ar bith. Is tríd dogmaí na heolaíochta agus tríd na dogmaí sin amháin gur féidir linn teacht ar an fhírinne - cibé rud é sin!"

Ach an fíor é sin?

Seo sainmhíniú den fhocal "dogma" ó Wikipedia, ceann cruinn, sílim:

Dogma is the established belief or doctrine held by a religion, ideology or any kind of organization: it is authoritative and not to be disputed, doubted or diverged from.

An fíor gur féidir labhairt faoi "dogma(í) na heolaíochta"? Nach é próiséas na heolaíochta ná teoiricí a chumadh agus iad a thriail, féachaint an bhfuil siad fíor de réir cúinsí oibiachtúla agus má tá, glacadh leo, mura bhfuil diúltú dóibh. De réir mar a chuirtear leis an eolas, bréagnaítear teoiricí (nó rudaí a creideadh a bheith fíor go dtí sin) agus tagann forbairt ar ár gcuid eolais agus dá réir ar ár dtuiscint ar an saol. Is ar an gcaoi sin a ghluais an cine daonna ó bheith ag cumarsáid le comharthaí deataigh agus drumadóireacht go dtí an bhlagáil (cé gur mó an chiall a bhíonn le baint as na sean-mhodhanna scaití ná mar a bhíonn as na blaganna, ach sin scéal thairis).

An féidir próiseas loighiciúil na heolaíochta sin a chur i gcomparáid leis an ngaol atá ag lucht leanta creidimh a bhfuil cur chuige ceartchreidmheach acu leis na dogmaí atá acu?

Mar shampla, tá na milliúin Críostaí ann a chreideann gur sa mBíobla atá fírinne na beatha ar fáil, focal ar fhocal. Is ar an tuiscint seo a bhunaíonn siad an creideamh, nó an dogma, go ndearna Dia an pláinéad seo tuairim is deich míle bliain ó shin. Diúltaíonn siad d'fhianaise na heolaíochta agus na seandálaíochta a bhréagnaíonn an bharúil sin. Maíonn cuid acu, cuir i gcás, gur maraíodh na díneasáir sa tuile agus ar chúis eicínt gur chinn Noah gan aon chúpla de chuid na mbeithíoch sin a thabharit ar bord na hÁirce leis. Ní féidir a n-intinn a athrú mar go gcuireann sé isteach ar an rud a gcreideann siad ann.

Is fada é sin, sílim, ó chur chuige na heolaíochta.

Cúig leabhar ar son pléisiúir

2009-07-22T16:14:00.001+01:00

Tá an fhéile litríochta Gaeilge, IMRAM, a bhíonn ar siúl chuile bhliain i mBaile Átha Cliath i mí Mheán an Fhómhair tar éis iarraidh orm a bheith páirteach in ócáid dar teideal "Cúig leabhar ar son pléisiúir" le linn féile na bliana seo. Tá orm cúig leabhar Gaeilge a mholadh le léamh ar son pléisiúir. Tá smaointe go leor agam agus bainfidh mé taitneamh as an liosta a chur le chéile as seo go ceann seachtaine nó mar sin.

Má tá moltaí ar bith agaibhse, a spreagfadh mo chuimhne maidir le leabhar atá léite agam is atá ligthe i ndearmad nó a chuirfeadh ar an eolas mé faoi leabhar nach bhfuil léite agam go fóill, bheadh an-spéis agam bhur gcuid tuairimí a chloisteáil.

An leathrann ríme

2009-07-21T14:28:00.004+01:00

An ionann "leathrann ríme" agus "rhyming couplet" an Bhéarla?

Cibé céard a thugtar ar a leithéid, is uirthi/orthu atá mé ag cuimhneamh faoi láthair. Tá scil ar leith ag Ciarán Ó Fátharta, an cumadóir amhrán aniar i gcúrsaí ríme agus íomhá láidir a chruthú san am céanna. Go minic, éiríonn leis macalla a bhaint as liricí seanamhrán a bheadh ar eolas ag a lucht éisteachta. An líne seo a leanas, cuir i gcás, ón amhrán "Ráth Cairn Glas na Mí"

"Gur thug muid an ruaig
Sa mbliain tríocha cúig
Go Ráth Cairn glas na Mí"

Ní ró-mhinic a chloisfeá "Thug mé an ruaig" sa ngnáthchaint, ach tá sé ann go fairsing sna hamhráin - "An Caisideach Bán", cuir i gcás.

San amhrán céanna agus é ag cur síos ar

"Mná agus páistí
Ina mbaclainn fáiscthí
Ag déanamh ar Thír na n-Óg"

Tá cur síos níos cuimsithí ar shaothar Chiaráin ar fáil i leabhar Shíle Denvir "Ciarán Ó Fátharta - Amhráin."

Fear eile a bhfuil scil sa leathrann gonta aige ná fear Texas, Lyle Lovett. Tháinig mé le gairid in athuair ar an albam is deise liom dá chuid, "Joshua Judges Ruth", cnuasach a cheannaigh mé ar caiséad blianta fada ó shin.

Tá sé fáil arís ar iTunes.

Céard a déarfá leis an méid seo mar leathrann:

"Honey put down that fly swatter
And pour me some iced water"

Diamhaslú

2009-07-20T14:12:00.004+01:00

Ó tharla go bhfuil oidhreacht Charles Darwin á cheiliúradh i mbliana, thug mé faoi leabhar Richard Dawkins, "The Selfish Gene" a léamh an tEarrach seo. An-scríbhneoir é Dawkins, feictear dom, ó thaobh coincheapanna casta a chur i láthair daoine ar nós mé féin, nach bhfuil cúlra láidir eolaíochta acu.

Tá mé tosaithe anois ar "The God Delusion" a léamh - tuilleadh faoi sin amach anseo.
Gar do thús an leabhair, tarraingíonn Dawkins anuas ceist a chonaic sé ar ghreamán cairr - "Is blasphemy a victimless crime?"

Fliú na muc - comhairle

2009-07-20T12:34:00.003+01:00

Tá mé th'éis a bheith ag cuartú eolais ar an idirlíon faoi fhliú na muc. Tá ag cinnt orm aon chomhairle de chineál ar bith a fháil ó Rialtas na hÉireann faoin víreas. An é go bhfuil an t-eolas ann agus nár éirigh liom a theacht air, nó an é nach bhfuil tada dá shórt foilsithe ag an idirlíon ag Rialtas na hÉireann?

Físeán na Seachtaine - "Poitín" - Bob Quinn

2009-07-17T16:54:00.003+01:00

Cúpla clip ó fhadscannán Bhob Quinn ó na seachtóidí, "Poitín" atá mar fhíseán na seachtaine. Niall Toibín agus beirt nach maireann a bhí sna príomhpháirteanna - sin iad Dónal McCann agus Cyril Cusack.

An Bord Snip agus an Ghaeilge

2009-07-16T23:06:00.005+01:00

Tá an t-aer ag titim ar an talamh, a chlann. Chuaigh mé tríd an pdf de thuairisc Bhord na Snipeanna agus is cuimsitheach an cháipéis í féin.

Tá mé féin den tuairim le fada go bhfuil an iomarca Taoiseach i mbun na treibhe Gaelaí agus gan oiread sin Indiach faoina gcúram. Aithníonn an Bord é sin, mar a aithníonn sé an locht céanna ar réimsí go leor eile den chóras Stáit. Sílim gur fíor don tuarascáil chomh maith gur caitheadh airgead ar an nGaeilge ar feadh i bhfad agus gan mórán bunús oibiachtúil leis an gcaiteachas. Tá deontais a bhaineann le cás na Gaeltachta i dtús ré an Stáit - deontas tithíochta agus Scéim Labhairt na Gaeilge, cuir i gcás, a raibh tábhacht leo tráth den tsaol ach nach bhfuil aon ghá mór leo a thuilleadh.

Tá mé buartha faoin moladh atá ann deireadh a chur le COGG - eagras a d'fhéach le gníomhú ar bhun eolaíochtúil agus taighde a dhéanamh faoi chúrsaí oideachais. Le grá na trédhearcachta, is cóir dom a lua go bhfaigheann mo chomhlacht, Futa Fata, tacaíocht ó COGG. Níl aon amhras ach go bhfuil obair mhaith ar siúl ag an gComhairle seo in earnáil an oideachais agus tuiscint ar leith acu ar an tábhacht atá le cur chun cinn na litearthachta - dris chosáin atá tar éis forbairt na teanga a choinneáil siar, mar go bhfuil fadhb mhór litearthachta ann i measc phobal na Gaeilge. Tá scil agus tuiscint ag COGG ar an bhfadhb agus tá sí ag díriú ar na ceisteanna cuí go tomhaiste, céim ar chéim.

B'fhéidir go mbeadh an Roinn Oideachais in ann ról COGG a ghlacadh chuige féin, ach.....

Tá moltaí eile a chuireann buairt orm - deireadh a chur leis an mBord Scannán, deireadh (is cosúil) leis an bhfaoiseamh cánach a bhí ar fáil le hinfheistiú i gcláracha teilifíse agus scannán - scéim a thacaigh le tograí ar nós Aifric, cuir i gcás; deireadh le Culture Ireland, a thacaíonn le healaíontóirí Éireannacha taisteal thar lear agus cultúr na hÉireann a chur chun cinn ar an ardán idirnáisiúnta; agus ar ndóigh deireadh le Roinn na Gaeltachta agus deireadh le Roinn na nEalaíon. Arís, beidh mé féin thíos leis má ghlactar leis na moltaí seo.

Ní thagann Foras na Gaeilge faoi théarmaí na tuarascála mar go mbaineann sé leis an struchtúr trasteorann. Ach tá gné amháin de shaol na Gaeilge arbh fhiú solas breá láidir a scalladh air. Is é sin Ciste na Gaeilge. Luaitear sa tuarascáil gurb as an gciste seo a mhaoinítear Taibhdhearc na Gaillimhe agus Comhaltas Ceoltóirí Éireann. Cén fáth é sin? Má tá ciste ar leith Gaeilge ann (agus cén fáth go bhfuil nuair atá oiread eile struchtúr Gaeilge ann?) cén fáth go bhfuil Comhaltas Ceoltóirí Éireann á mhaoiniú as? Is é an ceol príomhchúram an Chomhaltais, ní an teanga. Cén obair a dhéanann siad leis an teanga a chur chun cinn? Anois, b'fhéidir go bhfuil dul amú orm agus b'fhéidir go bhfuil an-tábhacht leo mar eagraíocht in earnáil na Gaeilge, ach más ea, is go ciúin agus go han-chiúin atá siad ag gníomhú. Ní heol dom go bhfuil mórán ar siúl anseo i gConamara acu, mar shampla. Bíonn comórtais a bhaineann le fonnadóireacht agus mar sin de ag na Fleadhanna Ceoil, ach níl an t-aitheantas céanna ná baol orthu ag baint leo is atá ag comórtais an Oireachtais. Ba chóir scagadh grinn a dhéanamh ar an luach airgid atá á thabhairt ag an gComhaltas d'fhorbairt na teanga i gcomhthéacs a bhfuil á fháil ó Chiste na Gaeilge acu.

10,000 maniacs!

2009-07-15T16:54:00.003+01:00

Bhí grúpa ag an amhránaí Natalie Merchant tráth agus 10,000 Maniacs mar ainm orthu. Nó b'fhéidir gur cruinne a rá go raibh Natalie Merchant ina ball, seal, den ghrúpa 10,000 Maniacs. Níl a fhios agam an bhfuil siad ann mar mhaniacs a thuilleadh ach tá Natalie ag treabhadh léi i gcónaí - bhí an-chuma ar an albam deiridh dá cuid, Motherland.

Ach ní le Natalie a mholadh atáim ach le buíochas a ghlacadh libhse, a lucht léite, agus an pháirt a bhí agaibh sa méadú leanúnach atá tagtha ar líon na n-amas atá á gcóireamh in íochtar an leathanaigh. Focal nua é "amas" a thug mé liom ó thosaigh mé ag cartadh sa ngarraí seo, i dtús na Márta - cén cúlra atá leis mar fhocal, meas sibh?

Ar chaoi ar bith, tá 10,000 amas go dtí seo ann agus an clog ag ticeáil leis i gcónaí.

Muisteais frog oraibh ar fad!

Inchinn Raiftearaí

2009-07-14T12:43:00.004+01:00

Tharla gur phioc mé suas leabhar fíorspéisiúil i siopa Charlie Byrne i nGaillimh, leis an néareolaí agus scríbhneoir, Oliver Sachs, an lá sular bhuail muid bóthar go Ciarraí. Bhí sé mar lón léitheoireachta ar feadh na seachtaine agam thíos. "Musicophilia" is teideal don leabhar, a chuireann síos, i measc rudaí eile, ar an mbunús néarólaíoch atá leis an gceol.

Tá rannóg spéisiúil ann faoin bhfeiniméan sin a dtugtar "plasticity" i mBéarla air - ("plaisteacht" atá ag focal.ie) - an cumas atá san inchinn jabanna éagsúla a aistriú ó shuíomh go súiomh san inchinn, má tharlaíonn dochar don rannóg atá curtha i mbun na hoibre an chéad lá. Chomh maith leis sin, má fhágtar rannóg ar leith díomhaoin, rannóg an radhairc, cuir i gcás, is minic go n-úsáidtear an chuid sin den inchinn le breis cumais a chur ar fáil do chéadfá nó do thréith eile. Is minic, cuir i gcás, cumas ar leith ceoil nó cainte ag daoine atá caoch, go háirithe má rugtar caoch iad, nó má chailleann siad radharc na súl agus iad óg. Is fearr mar a éiríonn le próiséas na plaisteachta (an mé an chéad scríbhneoir Gaeilge a bhain úsáid as an bhfocal sin sa tuiseal ginideach, meas sibh?!) más faoi bhun sé bliana a chailleann an páiste radharc na súl.

Tá an dá thuairim ann maidir leis an aois ar bhuail an bholgach Raiftearaí, an fear a bheidh mar ábhar scríbhneoireachta agam go ceann cúpla mí agus mé ag díriú ar script faisnéise teilifíse faoi - an cúig bliana a bhí sé nuair a buaileadh tinn é nó naoi mbliana? Seans nach mbeidh réiteach deifnídeach go deo ar an gceist, ach feictear dom go dtacaíonn an t-eolas atá faigthe agam i leabhar Sachs leis an argóint gur ina leaidín beag a tharla sé.

Dánlanna an Daingin

2009-07-13T23:58:00.004+01:00

Chaith mé cúpla uair an chloig go pléisiúrtha an tseachtain seo caite ag siúl thart ar dhánlanna Dhaingean Uí Chúis. Do bhaile nach bhfuil chomh mór sin, tá neart acu ann. Thosaigh mé sa siopa Commodum. Siopa geansaithe atá ann go bunúsach. Ar chúis eicínt nach dtuigim, chuile uair beo ar shiúl mé isteach san áit ón gcéad chuairt ar thug mé ar an Daingean thart ar an mbliain 1987 nó mar sin, tá an t-albam "Clannad 2" le cloisteáil ann. Chuile uair beo - gan áibhéil dá laghad. Cineál Groundhog Day de chúram, an dtuigeas tú. Ó thaobh na healaíne de, tá bailiúchán breá de shaothar páipéir Marie Simmonds Gooding acu.

Formhór na ndánlanna eile, ní fhaca mé mórán rud ar bith a thaitin liom ann - seachas píosa amháin sa Man Art Gallery, cúpla doras suas ó Thigh Dick Mack. Canbhás radharc tíre teibithe, má tá a leithéid d'fhocal ann, a bhí i gceist ach níor thug mé liom ainm an phéintéara. Níos faide síos an tsráid, bhí réimse bhreá le feiceáil i siopa Lisbeth Mulcahy, idir chriadóireacht agus fhíodóireacht.

Trasna ó ollmhargadh Garvey (tá fios mo bhealaigh go maith timpeall an Daingin agam, ach ní bhím in ann riamh cuimhniú ar ainmneacha na sráideanna, ar an mbaile sin nó i mórán baile ar bith eile), bhí seó ollmhór á réiteach le hoscailt i nGailearaí Susan Callery. Saothar an ealaíontóra thráchtála Graham Knuttel a bhí i gceist. Rinne Knuttel airgead mór as caitíní an Tíogair Cheiltigh, ar mhó a scil in airgead a chaitheamh go fánach ná san ealaín. Is deacair a shamhlú go mbeadh mórán fágtha le húvaráil de shráideanna an Daingin an samhradh seo aige.

Beidh sé spéisiúil a fheiceáil cé mhéad dánlann a bheas fós ar oscailt ann faoi cheann bliana.....

Ar ais sa stiúideo

2009-07-04T11:16:00.005+01:00

Tá mé díreach ar ais ó lár tíre, th'éis lá a chaitheamh ag plé le cúpla amhrán nua a thaifeadadh le mo sheanmhéit, John Ryan. Tá mé féin agus fear Áth Luain ag obair le chéile le fada anois agus airíonn muid an-sábhailte i gcomhluadar a chéile agus muid ag plé leis an bpróiséas cruthaitheach. B'fhéidir go gceapfá gur ráiteas cineál aisteach é sin - an focal "sábháilte" a úsáid - ach tá sé cruinn mar chur síos, go háirithe nuair a bhíonn ábhar pearsanta i gceist.

Tá cuid mhaith tograí déanta agam féin agus John le blianta anuas a bhí an-ghar dár gcroí agus fíor-thaitneamhach le bheith ag plé leo - na halbaim do pháistí, cuir i gcás agus an leabhar/CD do dhaoine fásta, Aniar. Ach nuair is ábhar ón traidisiún atá i gceist, ní ráiteas chomh pearsanta céanna atá á dhéanamh agat.

Le hamhráin nuachumtha atá dírithe ar dhaoine fásta, ach atá dírithe ar an gcéad dul síos ar rud eicínt a rá faoin saol, obair leochaileach atá sa gcomhoibriú stiúideo. Agus cé go bhfuil go leor ama caite os comhair scáileán Digital Performer againn le cúig bliana anuas, ní hé an t-uafás uaireanta atá caite againn ag plé le hamhráin a cumadh ar mhaithe leo féin, seachas ar mhaithe le ceann de na tograí thuasluaite. Cineál faoisimh a bhí ann a bheith ag spraoi arís inné le smaointe ceoil agus gan aon sprioc ama ná margaidh a bheith ag baint leo.

An rud a thaitin riamh liom faoi John ná a bhreithiúnas eagarthóra - is ceoltóir fíor-chumasach é,ach más ea féin, ní theastaíonn riamh uaidh an traic a spraeáil le nótaí, lena chumas virtuoso a chur in iúl - tá sé níos cinnte dó féin ná sin.

Is minic a chuireann sé síos ar a chuid moltaí ceoil i dtéarmaí físiúla. Mhol sé struchtúr áirithe inné agus é ag caint ar líne curfá a bhí le teacht arís is arís ag pointí áirithe sa bpíosa a bhí idir lámha againn. "We could stand them up like markers" a deir sé - "like telegraph poles on a bog road". Ó bharr a chinn a thagann na híomhánna seo agus níl aon mhór is fiú ná cuir i gcéill i gceist.

Chuir muid bunstruchtúr ar cheithre phíosa nua inné - lá maith oibre! Tá mise ag bualadh bóthair ar maidin le cúpla lá a chaitheamh ag giggeáil ó dheas (tá cúpla ticéad fanta don seó san amharclann nua sa Daingean, Lab na Mainistreach, san oíche Dé Máirt!) agus faoin am go dtiocfaidh muid le chéile arís, faoi cheann deich lá no mar sin, beidh forbairt déanta ar na traiceanna aige. An uair sin, déanfaidh mé mo ghlór a thaifeadadh in athuair, oibreoidh mé ar na línte giotáir agus seans go gcuirfidh mé cúpla eilimint eile chomh maith ann, de réir mar a ritheann siad linn - comhcheol gutha, dord, orgán béil srl.

Obair thrialach atá ann faoi láthair, ag iarraidh na smaointe a bhfuilim ag spraoi leo le cúpla mí a chur i bhfoirm taifeadta, agus seasamh siar go fuarchúiseach uathu.

Tá an comhoibriú sin ar cheann de na rudaí a mheallann i dtreo an cheoil mé - an deis a bheith ag cruthú i gcomhar le daoine eile. Sin ceann de na fáthanna nach bhfuil spéis agam úrscéal a scríobh, cuir i gcás - obair uaigneach í sin, ró-uaigneach domsa.

Tar éis na gigeála, tá fúinn cúpla lá a thógáil go réidh ó dheas. Tá sé i gceist agam beagáinín beag oibre a dhéanamh - caithfidh mé díriú ar an léitheoireacht a bhaineann leis an script a bheidh á scríobh agam do chlár drámaíochta faisnéise faoi shaol Raiftearaí. Ach tá súil agam cúpla iarnóin a chaitheamh ar Thráigh an Fhíona chomh maith céanna, mura mbeidh Corca Dorcha ró-dhorcha chuige sin.

Beidh an garraí gan saothrú, mar sin, go ceann seachtaine nó deich lá.

Suite Française

2009-07-01T16:10:00.005+01:00

Tá mé díreach th'éis an leabhar Suite Française leis an scríbhneoir Irène Némirovsky a léamh. Rúiseach ab ea Némirovsky, de bhunadh Giúdach, a rugadh i gcathair Kiev sa mbliain 1903. Theith a muintir ón bPoblacht Shóivéideach nuabhunaithe i 1917 agus rinne a mbealach go Páras. Fear an-saibhir ab ea a hathair, ach chaill sé a shaibhreas nuair a d'fhág sé an Rúis. D'éirigh leis saol nua faoi rath a dhéanamh dó féin sa bhFrainc agus is sa tír sin a chaith Némirovsky an chuid eile dá saol.

Bhí an-bhua scríbhneoireachta ag Irène, agus faoin am ar cuireadh tús leis an dara cogadh domhanda sa mbliain 1939, bhí cáil uirthi sa bhFrainc agus níos faide i gcéin mar úrscéalaí fíorchumasach.

Níor tógadh i dteaghlach cráifeach í - Giúdaigh ab ea a seantuismitheoirí, ach níor chleachtaigh a tuismitheoirí féin creideamh ar bith. Thiontaigh sí féin, a fear céile agus a mbeirt iníon ar an gcreideamh Caitliceach sa mbliain 1939, ach shílfeá gur mar pholasaí árachais a rinne siad é.

Más éa, ní go rómhaith a d'éirigh leis mar pholasaí. B'éigean don teaghlach teiteadh faoin tuath. Aithníodh mar Ghiúdaigh iad agus cuireadh iachall ar an gceathrar acu réalta Dháibhí a chaitheamh.

Is é an sainmhíniú a bhí ag na Naitsithe ar Ghiúdach ná duine ar Ghiúdaigh triúr dá seantuismitheoirí - níor bhain cleachtadh an chreidimh le hábhar. De réir mar a d'éirigh na dlíthe agus an ghéarleanúint níos géire, thuig Némirovsky go mbeadh an t-ádh léi fanacht beo go deireadh an chogaidh. Bhí an ceart aici - gabhadh sa mbliain 1942 í agus dúnmharaíodh in Auschwitz í roimh dheireadh na bliana sin. Gabhadh a fear céile cúpla mí ina diaidh agus cuireadh é siúd chun báis freisin. D'éirigh le cairde na lánúine an dá iníon a chur i bhfolach as sin go deireadh an chogaidh. Choinnigh na cailíní comhad scríbhneoireachta a máthar mar chuimhne uirthi. Cheap siad gur dialann a bhí ann agus bhí leisce orthu í a léamh mar dhialann, ar fhaitíos go n-osclófaí sean-chréachtaí a n-óige. I 1998,chinn a hiníon, Denise, ar na cáipéisí a bhronnadh ar chartlann staire sa bhFrainc. Thug sí faoi na bileoga lámh-scríofa a chlóbhualadh. Is ansin a osclaíodh roimpi doras isteach sa domhan a bhí cruthaithe ag a máthair sa dá bhliain sular maraíodh í. Chinn sí an uair sin ar an lámhscríbhinn a thabhairt d'fhoilsitheoir, seachas don chartlann. Foilsíodh an leabhar sa bhFrainc sa mbliain 2004 agus bhain sé cáil mhór amach.

An rud is spéisiúla faoi Suite Française ná an méid nach bhfuil ann - ní leagan de scéal Anne Frank atá i gceist, ach úrscéal, nó sraith úrscéalta gearra faoin bhFrainc agus í gafa ag na Naitsithe. Sa chéad scéal, cuirtear síos ar charachtair éagsúla agus iad ag teitheadh ó Pháras agus na Gearmánaigh ag réabadh leo anoir. Cuireann an dara scéal síos ar bhaile faoin tuath agus pobal ag maireachtáil leis na Gearmánaigh, a bhfuil seilbh glactha ar an tír acu.

Tá an dá scéal lán de charachtair a bhfuil cuisle na fírinne ag preabadh iontu. Níl maoithneachas ar bith ann. Spéisiúil go leor, níl Giúdach ar bith ach oiread ann - nuair a dhéantar tagairt do chúrsaí creidimh , is í an Eaglais Chaitliceach is mó a bhíonn i gceist.

Cruthaítear na Gearmánaigh, ní mar dheachtóirí gránna, ach mar dhaoine casta daonna, fir a bhfuil cultúr ag baint leo, daoine múinte atá ag iarraidh a gcuid orduithe a leanacht agus a gcuid oibre a dhéanamh go gairmiúil, gan cur as don chosmhuintir. Cuirtear bean mheánaicmeadh, Lucile, a bhfuil a fear céile gafa sa nGearmáin ina phríosúnach cogaidh inár láthair. Ní raibh ag éirí go maith lena pósadh agus nuair a chuirtear oifigeach óg Gearmánach ar lóistín sa teach, éiríonn sí mór leis - duine uasal é, a bhfuil ceol álainn pianó aige. Ansin, tarlaíonn tubaiste agus iarrtar ar Lucile feirmeoir atá ar a theitheadh a chur i bhfolach - cén rogha a dhéanfas sí?

Bhí faoi Nimérovsky trí scéal eile a bheith i gceist sa suite agus struchtúr sionfóine a bheith leis an rud ar fad. Bhí imlíne dréachtaithe aici don tríú cuid agus ní raibh sa gceathrú agus sa gcúigiú cuid ach teidil.

I ndeireadh an leabhair, tá trí cinn d'aguisíní ann - nótaí a bhreac Nimérovsky agus í á treorú féin maidir le forbairt an leabhair; comhfhreagras idir an scríbhneoir agus a cuid foilsitheoirí i bPáras, (a chaith go huasal agus go fial léi, in ainneoin na ndlíthe dochta a bhí tugtha isteach maidir le tacú le scríbhneoirí Giúdacha) agus idir fear céile Nimérovsky, Michel Epstein, agus údaráis "rialtas" Vichy agus na Gearmánaigh, i ndiaidh d'Irene a bheith gafa i 1942 agus é ag iarraidh a bhean a tharrtháil. An tríú aguisín ná achoimre ar bheatha Nimérovsky agus an méid a tharla dá cuid iníonacha i ndiaidh do na tuismitheoirí a bheith gafa - chuaigh an chuid seo trí mo chroí agus mé ag cuimhniú ar mo bheirt féin - iad ag seasamh lá i ndiaidh lae ag an Gare du Nord i bhFómhar na bliana 1945, a n-ainmneacha scríofa ar phíosa cairtchláir acu, iad ag súil go mb'fhéidir go mbeadh Mam agus Daid i measc na gcréatúr a bhí ag tuirlingt de na traenacha anoir, ag tabhairt ar ais na ndaoine a tháinig slán ó na campaí géibhinn sa bPolainn agus sa nGearmáin. Ní raibh a fhios fós acu go raibh Mam agus Daid caillte trí bliana roimhe sin, nuair a bhí an duine is óige den bheirt cúig bliana d'aois.

Leabhar ar leith é seo, lóchrann a lasadh in éadan an dorchadais, ag tráth go raibh an Eoraip faoi néal fíordhorcha. Tragóid uafásach a bhí san Uileloscadh - tragóid uafásach ab ea bás gach uile dhuine a maraíodh go barbartha ann. Níl luach níos mó ag beatha ealaíontóra seachas beatha duine ar bith eile - ach nuair a léifeá an leabhar seo bheifeá a rá leat féin 'Cé na seoda eile a bheadh curtha inár láthair ag an mbean seo, murach gur sciobadh uaithi an chuid eile dá saol?' Mar nuair a rinneadh sin, rinneadh éagóir orainn ar fad.

Lúibín

2009-06-30T12:16:00.003+01:00

Seo lúibín a scríobh me píosa ó shin. Is é Tadhg Óg a mhol an scenario agus thriail mé an scéal a insint i bhfoirm lúibín. Bíonn go leor athrá i gceist le lúibín a théann chun leadráine má bhíonn go leor véarsaí i gceist. Chomh maith leis sin, ní scéal a bhíonn i gceist go hiondúil agus rólanna ar leith ag an dá ghlór. Ní thugtar le fios go hiondúil ach oiread go bhfuil glór amháin atá ar easpa eolais faoina bhfuil ag tarlú. Ag iarraidh na teorannacha a bhrú siar de bheagán a bhí mé. Cineál nuaibín atá i gceist. Ar aon chaoi, seo agaibh é:

An Caitín Álainn Bán

Tá Johnny Joe agus Delia in aois an phinsin.

JOHNNY JOE:
Ím bím babaró is óró mhíle grá
Ghnothaigh mise an lotto
Fuair mé ceithre mhilliún breá
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Ím bím babaró is óró mhíle grá
Cheannaigh mé Mercedes
Agus caitín do mo ghrá
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Ím bím babaró is óró mhíle grá
Ba mhór an spóirt an caitín
Lena chloigeann álainn bán
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Ím bím babaró a leithéidí de charr
Bhí pabhar sa Mercedes sin
Is í ag dul thar bráid
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Ím bím babaró is orm a bhí an crá
Bhí Kit e Kat i mbabhla a’am
Is gan dé ar mo chaitín bán
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Ím bím babaró mo chreach agus mo chrá
Ag casadh isteach sa driveway dhom
Nár leag mé an caitín bán
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Ím bím babaró is óró mhíle grá
“An bhfaca tú mo Bháinín beag
Mo chead ‘s mo mhíle grá?”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Ím bím babaró, céard a d’fhéadfainn ‘ rá
“Ní fhaca” arsa mise bocht
“Ach fillfidh sé ar ball”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE :
Ím bím babaró a leithéidí de lá
Isteach sa Merc de thintreach liom
Mé fhéin ‘s an caitín bán
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Bhí mo chroí ag briseadh ‘nois,
Ag briseadh ina lár
Labhair mé le Saint Anthony go bhfaigheadh sé mo ghrá
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Ní raibh gíog ná míogín
As an gcaitín álainn bán
Siar liom chuig an vet ansin, go leighfeasfadh sé mo chrá
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Thriail mé bleaist ronnachaí
A thairiscint ar ball
Meas tú ab é ‘n Kit-E-Kat nár thaithnigh le mo ghrá?
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
“Ní dóchasach an scéal é seo”
A dúirt an vet ar ball
“Ní leigheas atá ón gcaitín sin, ach miorúilt, mo chrá”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Níor chuir sí suim sna ronnachaí,
An scuitín álainn bán
Thriail mé tin caviare go meallfadh sé mo ghrá
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
“Seo jab don Golden Pages
Má tá fix ar bith le fáil”
Bhreathnaigh sé faoi “Miorúiltí” – bhí number áitiúil ann
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Labhair mé leis na Gardaí
Nó go bhfaighidís mo ghrá
“Glaoigh ar ais Dé Céadaoin,
Tá muid fíor-flat out faoi láthair”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Istigh sa teachín aisteach seo,
Bhí fear le cóta bán
“Cuirim caoi gan stró ar bith
Ar bheithigh chuile lá ”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Ghlaoigh mé ar an mobile
Ar mo Johnny Joe ar ball
Ach bhí a number crúogach
‘S níor fhreagair sé an call
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Ba ghearr gur bhain sé an cloigeann
De mo chaitín álainn bán
Chuir sé isteach bleaist wireannaí
Is microchip ‘na lár
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
D’fhreagair na Samaritans
Mhínigh mé mo chás
“Ar thriail tú fish fingers air?”
A dúirt an cailín lách
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY:
Chas mé isteach sa driveway arís
Mé fhéin ‘s an caitín bán
“Seo abhaile Báinín beag
Do pheata is do ghrá!”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
“Míle thanks, Saint Anthony!”
A bhéic mé amach go hard
“A pheata bháin, bí ag ithe leat,
Triail an caviare!”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
“Fish fingers – sin mo rogha fhéin!”
A bhéic an cat go hard
“Glanaigí an áit seo uileag
Tá an teach seo ina chás!”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

DELIA:
Bhí caint anois, caint chantallach ag mo chaitín bán
“Liomsa an teach” a d’fhógair sé
“Amachaigí sa tsráid!”
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Sa teach atá sé riamh ó shin
An caitín bradach bán

DELIA:
Is codlaíonn muid sa Mer-ce-des
Mé fhéin ‘s mo mhíle grá
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

JOHNNY JOE:
Só, má bhíonn tú ag cuartú míorúiltí
A leighfeasfadh duit do chrá
Ná bac le Golden Pages
Nó is measa a bheas do chás
Agus ím bím babaró is óró mhíle grá

(c) 2008 Tadhg Mac Dhonnagáin

Bhí an píosa seo ar cheann de chnuasach lúibíní agus agallamh beirte a chum mé anuraidh le cúnamh ó scéim Deis na Comhairle Ealaíon, an ciste a thacaíonn leis na hEalaíona Traidisiúnta in Éirinn.

Bainne géar

2009-06-29T22:51:00.002+01:00

Ach ní taobh leis na "f"-anna amháin a bhíonn sé. Seo vignette álainn uaidh - "Bainne géar"

Seáinín Smaoiseach

2009-06-29T22:11:00.004+01:00

Bhí mé ag cuartú YouTube don amhrán "Cá'il tú ag goil?" leis an ngrúpa Aerach, mar iarratas speisialta do Kelly D i Siceagó. Ní cosúil go bhfuil sé ann, ach i measc na gclipeanna atá acu de chultúr comhaimseartha Chonamara, tá an píosa seo le Seáinín Smaoiseach. Ní fios cé hé Seáinín ach is treallchogaí d'ealaíontóir é. An modus operandi atá aige ná clipeanna ó shobalchláracha (cuid Shasana go mórmhór, a bhfuil an-tóir in Éirinn orthu) a athghuthú i nGaeilge chraicneach Chonamara. É fhéin a dhéanann chuile chrachtar agus na maisíochtaí fuaime le cois. Seo píosa dá athleagan de shobalchlár duairc Londain Thoir, Eastenders. Ní fhéadfainn a rá go bhfuil mórán aithne agam ar na carachtair sa mbunleagan den seó - dá mbeadh, sílim go gcuirfeadh sé go mór leis an ngreann. Ach fiú gan an cúlra sin, tá an comhrá a chumann sé chomh barrúil agus chomh Conamarach sin, go raibh mise lagaithe ag gáire aige.

Foláireamh sláinte - tá Seáinín sách tugtha don F-fhocal (agus ní Futa ná Fata atá i gceist agam). Cineál cine verité atá idir lámha aige ó thaobh caint chomhaimseartha neamhfhoirmiúil Chonamara.

Más maith leat do mholadh, faigh bás

2009-06-29T08:47:00.006+01:00

"Más maith leat do cháineadh, pós" a deir an seanfhocal; "más maith leat do mholadh, faigh bás".
Is maith a fheileann sé don mhéid atá scríofa le cúpla lá anuas ó cailleadh Michael Jackson.
Níl aon amhras ach go raibh cumas iontach ceoil agus damhsa i bhfear Gary, Indiana. D'éirigh leis gaiscí go leor a bhaint amach lena linn - an t-albam ba mhó díol riamh, agus áit i measc íocóin an phopchultúir idirnáisiúnta, áit a bhí tuillte as a chumas aige.

Nuair a phós sé iníon Elvis Presley, Lisa, bhí sé ag cruthú go raibh laincisí na cine inar rugadh é sáraithe aige. Bhí dragúin na cinniúna ar lár agus iníon an rí ghil mar chéile aige. An de bharr an ghráin a bheith ar a chine féin aige, faoi ndear na hobráidí go léir a rinne fear chomh geal sin de féin? Cibé cén chúis a bhí leis, is léir gur duine é Jackson a bhí ag strachailt, ar feadh a shaoil, le ceisteanna féiniúlachta.

Tá ceist mhór amháin a bhaineann le saol Jackson is fiú a chur. Luaitear an drochthógáil a bhí air mar chúis lena iompar féin, mar dhuine fásta, le gasúir - athair cruálach, clú agus cáil ó bhí sé ina leaidín óg, brú oibre nuair ba chóir dó a bheith amuigh ag spraoi.

Thóg sé Neverland, mar chineál tearmainne do ghasúir a raibh deacrachtaí leighis acu. Tá mé cinnte go raibh sé i ndáiríre faoin togra sin agus go raibh fonn air cúnamh a thabhairt do dhaoine agus súil aige, b'fhéidir, go n-éireodh leis féin teacht ar shonas de chinéal eicínt é féin agus é á dhéanamh.

Ach ón méid atá léite agamsa faoi, bhí an chuma riamh ar Neverland gur mar a chéile é agus an mála mór milseán a bhíodh i mbút an chairr ag an sagart péidifileach, Brendan Smith. Ar mhaithe le gasúir shoineanta a mhealladh ina threo féin a úsáideadh é.

Is deacair leagan Jackson den scéal a chreidiúint maidir leis an socrú a bhíodh ann go gcodlaíodh buachaillí óga leis i Neverland. Mhionnaigh sé san agallamh a chuir Martin Bashir air gur rud soineanta amach is amach a bhí ann.

Ach bhí Jackson saibhir go leor le theacht as an tsáinn a bhain le líomhaintí mí-úsáid ghnéis. De bharr an airgid, bhí sé in ann a fhreagracht mar dhuine fásta a sheachaint agus cluas bhodhar a thabhairt dá chuid dragún inmheánacha.

Is cinnte go gcuireann cáil agus saibhreas thar cuimse claí mór bréagach idir an duine cáiliúil agus saol na réalaíochta taobh amuigh. Bíonn súmairí ar chuile thaobh, cait ag crónán ar mhaithe leo féin. Tá freagracht ar na daoine sin chomh maith.

Bíonn sé deacair saol pearsanta an duine phoiblí a scaradh óna shaothar. Ar chóir é a dhéanamh? Pearsa casta, tragóideach é Michael Jackson. Is cinnte gur chóir a bhuanna agus a thallann a cheiliúradh. Agus tá sé tábhachtach i gcónaí, creidim, a bheith tuisceanach maidir le cúlra daoine agus a gcuid lochtanna á meas.

Ach ní hionann sin is a rá nach bhfuil bhfuil sé de dhualgas orainn ar fad, idir shaibhir agus daibhir, freagracht a ghlacadh as na rudaí a dhéanann muid.

Deireadh le Foinse?

2009-06-26T10:28:00.007+01:00

Cé nach bhfuil oifig an nuachtáin ach dhá mhíle déag bealaigh siar an bóthar uaim anseo sa Spidéal, is ón mBrasaíl a tháinig an scéala ar maidin chugam go raibh Foinse ar lár. Alex Hijmans, fear a bhíodh ag scríobh go rialta don nuachtán a chuir in iúl dom i nóta ar Facebook go raibh an nuachtán imithe den saol. Léiriú é sin ar an athrú atá tagtha ar chúrsaí cumarsáide ó tháinig an páipéar ar an bhfód.

Tá go leor anonn is anall ar maidin ann faoi "chúlchistí" agus arduithe ar dheontais agus a leithéid, agus ceal eolais, tá leisce orm aon tuairim a nochtadh i dtaobh na cainte sin Bhí cuma dhóchasach ar an scéal cúpla lá ó shin agus daoine ag ceapadh go n-éireodh leis an idirbheartaíocht a bhí ar bun. Is deacair a rá go fóill cén taobh is mó ar a bhfuil an locht.

Ach ag an bpointe seo, ba mhaith liom mo thacaíocht a léiriú ar maidin le foireann an nuachtáin agus buíochas a ghlacadh leo faoin obair bhreá atá déanta seachtain i ndiaidh seachtaine acu iad ag cur an pháipéir ar fáil do phobal a bhí á cheannach, ní ar bhonn cúise, ach mar gheall ar sheirbhís fhiúntach, úsáideach, ard-chaighdeáin a bhí á chur ar fáil dóibh.

Físeán na Seachtaine - Conamara

2009-06-25T16:14:00.003+01:00

Don chlár Ardán, nach maireann, a rinneadh an taifeadadh slachtmhar seo de leagan Phatrick Connolly de rosc catha na n-imirceánach, Conamara le Seán Ó hÉanaigh. Is é Seán ba túisce a rinne taifeadadh air ar an albam a eisíodh ar Chló Iar Chonnachta dá bhanna ceoil, Éinniú.

Tá Patrick Connolly ar dhuine den ghlúin nua ceoltóirí a lean sa stíl a bhí leagtha amach roimhe ag John Beag. Fonnadóir breá é Patrick agus tá fios a bhealaigh timpeall ar an ngiotár chomh maith céanna aige.

An bhanríon Victoria ag ól pórtair

2009-06-25T11:17:00.006+01:00

Tá mé ag baint an-sásaimh le cúpla mí anuas as an spéis atá curtha in athuair agam i dtraidisiún amhrán Béarla na tíre seo. Thosaigh sé nuair a cheannaigh mé albam Andy Irvine agus Paul Brady ar iTunes - an ceann iontach sin a rinne siad thart ar an mbliain 1974. Cheannaigh mise ina cheirnín ar an sean nós, an chéad uair é i siopa Leo MacDonagh i gCoillte Mach, thart ar an mbliain 1976. Bhí sé an-deacair teacht ar cheirníní amuigh faoin tuath an uair sin, ach bhí spéis ag Leo sa gceol agus bhí cúinne dá shiopa earraí leictreacha a raibh seastán ceirníní sáite ann, i measc na meaisíní níochán agus na teilifíseanna.

Bhí mé bíogtha an ceirnín a bheith i mo sheilbh agam ón uair go raibh Paul Brady feicthe ar an Late Late Show agam ag casadh "Arthur MacBride", an cur síos ar an iarracht a rinneadh fear óg an teidil agus scéalaí an amhráin a mhealladh agus a bhrú isteach in airm an rí. Maslaíonn Arthur an sáirsint, agus is gearr go mbíonn ina scliúchas. Éiríonn le Arthur agus a chol ceathrar an ceann is fearr a fháil ar na saighdiúirí. Is iontach an fhilíocht atá ar fáil san amhráin, ina measc an líne seo a chuireann síos ar an drochíde a tugadh do dhrumadóirín óg: "The little wee drummer we flattened his brow and we made a football of his rowdy dow dow"

Mar a bhíonn go minic i dtraidisiún na hÉireann (ní hionann agus traidisiún Shasana ná na hAlban) ní scéal iomlán atá san amhrán ach radharc amháin as scéal níos faide - cineál machnaimh ar rud atá tar éis tarlú nó rud a tharlós amach anseo.

Dá mba scannán é scéal Arthur MacBride, cuir i gcás, ní bheadh san amhrán ach radharc amháin. I gcás thraidisiún Shasana - "Little Musgrave", cuir i gcás, is scannán iomlán an t-amhrán, a bhfuil tús, lár agus deireadh leis, le carachtair, plota a ghluaiseann trí shuíomhanna agus radharcanna éagsúla.

Sa gcur chuige machnamhach atá ar fáil sa traidisiún Éireannach (atá an-chosúil leis an traidisiún Gaelach ó thaobh modh scéalaíochta de), is minic go mbíonn íoróin álainn le fáil sa gcur síos a dhéanann an liric ar an saol, íoróin nár thuig an cumadóir féin agus é á chumadh. An sampla is deise liom ná línte seo as "Craigie Hill", amhrán a chasann diva an traidisiúin Bhéarla, Dolores Keane:

"We'll be happy as Queen Victoria
All in her greatest glory
We'll be drinking wine and porter all in Amerikay."

Dea-scéala faighte ag na foilsitheoirí - dea-scéala ar an mbealach do Foinse?

2009-06-24T13:53:00.005+01:00

Bhí caint sna meáin agus ar na blaganna (ar cuid de na meáin iad, ar ndóigh) le seachtain nó dhó faoin siar is aniar a bhí ann idir foilsitheoirí na Gaeilge agus an Foras le gairid maidir le maoiniú. Airgead ar déanadh tairiscint air le tacú le scríbhneoirí éagsúla tabhairt faoi shaothair nua a scríobh a bhí i gceist. Is faoi Scéim na gCoimisiún a faomhadh an maoiniú agus nuair a tháinig an scéala chomh fada le Futa Fata thart ar mhí ó shin go raibh sé cinn de choimisiúin faofa, is orainn a bhí an t-áthas.

Baineadh siar asainn nuair a tháinig litir eile seachtain ina dhiaidh sin arís, a rá gur trí bhotún a scaoileadh amach na chéad litreacha agus nach mbeadh cinneadh anois ann ar na hiarratais go dtí an 19ú den mhí seo - Dé hAoine seo caite.

Bhí faitiós orainn, agus rothaí ag titim anuas de bhaigín an náisiúin ar chuile thaobh, gur cúinsí airgid ba chúis leis an tarraingt siar. Ach níorbh ea - agus is orainn atá an t-áthas a rá inniu go bhfuil na coimisiúin a bhí faofa de réir na chéad litreach (an bhfuil an ceann sin i gceart agam?) - go bhfuil siad fós faofa, agus an méid céanna airgid i gceist.

Tá maoiniú faighte ag Futa Fata coimisiúnú a dhéanamh ar Bhridget Bhreathnach, ar Ailbhe Nic Giolla Bhrighde agus ar Patricia Forde leabhair do pháistí a scríobh agus ar Bhrenda Ní Shúilleabháin agus ar an scríbhneoir seo le tabhairt faoi leabhair nua do dhaoine fásta. Tá súil againn, (ag brath ar mhaoiniú!) formhór na leabhar seo a bheith ar fáil i gcomhair mhargadh na Nollag, 2010.

Is cosúil gur ceist mhaorlathais de chineál eicínt faoi ndear an tarraingt siar. Tarlaíonn na rudaí sin - agus tuigeann muid go mbíonn ar dhaoine a bheith cúramach le pingeacha an Stáit.

Dea-scéala, mar sin, do na foilsitheoirí leabhar agus do na scríbhneoirí - le cúnamh Dé agus a bhfuil eile ann, beidh dea-scéala den chineál céanna ag an nuachtán Foinse gan mórán achair.

An focal mar dhéantúsán

2009-06-23T10:45:00.005+01:00

Bhí an-phíosa comhrá agam féin agus an bheirt bheag agus muid ag dul siar ar scoil ar maidin faoin bhfocal iontach Ciarraíoch sin, "ciotrúnta". Duine ar deacair déileáil leis nó léi, duine a dhéanann scéal mór de chuile rud, duine casta, nach féidir é nó í a shásamh. Sin duine ciotrúnta. D'aontaigh na gasúir liom gur beag nach féidir leat brí an fhocail a thabhairt leat ón rithim agus ón bhfuaim a bhaineann leis - "ciot-a-rún-ta". Chaith muid nóiméad nó dhó ag spraoi leis, ag baint sásaimh as an drumadóireacht a bhí muid in ann a bhaint as siollaí an fhocail.

Is cuid spéisiúil de chultúr na Gaeilge í an tusicint sin ar an bhfocal mar dhéantúsán . Is cinnte go bhfuil an tuiscint chéanna ar fáil i ngach cultúr teanga ar domhan, ach i ngeall ar an mbochtanas, b'fhéidir, bhí deis ag na Gaeil ar feadh i bhfad anailís ar leith a dhéanamh ar a dteanga féin, mar nach mbíodh mórán eile de mhaoin an tsaoil acu.

Duine de na daoine ba mhó a bhí tugtha don anailís sin ar casadh mise riamh uirthi ná seanbhean a raibh cónaí ar an bhFál Mór uirthi, in íochtar leithinis an Mhuirthid, in Iorras, i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo. Bhí focail ar fáil sa gcanúint sin nach raibh taithí agamsa orthu agus nuair a chuirinn ceist ar Mhary Neil ina dtaobh, is í a bhíodh sásta freagra cuimsitheach a thabhairt.

An focal "leitheadach", cuir i gcás. Sin é an focal is coitianta atá sa gceantar sin ar dhuine sotalach, nó mustrach, nó duine a raibh éirí in airde ann. "Focal an-úsáideach é sin" a deireadh sí, amhail is a bhí sí ag caint ar uirlis a bhféadfá breith uirthi le jab ar leith a dhéanamh.

Bhí an-scéal aici faoi chomharsa léi a chaith seal gearr i Meiriceá i dtús na fichiú haoise. Rud neamhchoitianta a bhí ann agus Mary ina cailín óg go ngabhfadh duine anonn go Meiriceá agus a theacht as arís, gan leathchéid bliain nó níos mó a chaitheamh thall, ach b'shin mar a bhí ag a comharsa, Séamas.

Bhí an-spéis ag muintir an cheantair sa gcur síos a bhí ag Séamas, agus é tagtha abhaile, ar na hiontaisí a bhí feicthe thall aige. Bhí cuimhne ag Mary ar an oíche cois tine go raibh seal caite ag muintir an bhaile ag éisteacht le scéalta Shéamais faoi shaol na Yanks. Mar chlabhsúr ar an oíche, bhí iarratas speisialta ag duine de na comharsana - "abair arís é" a deir sí "an focal mór millteach Béarla sin a fuair tú i Meiriceá, a Shéamais. Abair arís é!". Bhí tost ar an gcomhluadar - bhí chuile phéire súl dírithe ar Shéamas. Amhail is go raibh sé ag nochtadh píosa dealbhóireachta, chuir Séamas an charraig mhór Béarla i láthair an chomhluadair uair amháin eile, á fhógairt go cúramach, siolla ar shiolla álainn - "extra-ordi-na-ry".

Ryan ar an aer

2009-06-22T10:43:00.004+01:00

Agus mé ag teacht aniar ó Indreabhán ar ball, th'éis na gasúir a fhágáil ar scoil, bhí mé ag éisteacht le Ryan Tubridy ar Raidió a hAon. Ag cur agallaimh ar bheirt óg a rinneadh bulaíocht ar scoil sna déaga dóibh i ngeall ar iad a bheith aerach a bhí sé. Ábhar tráthúil é sin agus ábhar tábhachtach le plé. Bhí mé ag samhlú an chur chuige a bheadh ag Pat "the Plank" Kenny agus píosa den chineál céanna á chur i láthair aige. An claonadh a bheadh ann ná an píosa a úsáid le taispeáint don phobal gur fear liobrálach é, gur fear é a bhí eolach ar an gceist, agus gur fear é nach bhfuil spéis dá laghad i ndaoine aige.

Sílim féin gur tubaisteach an craoltóir é Pat Kenny. Bheadh sé alright agus é ag déanamh an jab atá ag Seán O'Rourke ar an News at One - bheadh sé níos postúla, níos mó dírithe ar an spotsolas a dhíriú ar a intleacht féin, ach ó tharla gur beag scil a theastaíonn ó thaobh comhbhá le daoine daonna eile agus tú ag spochadh as polaiteoirí, atá tagtha ar an láthair le babhta sparála a chur díobh agus clár oibre an lae áirithe sin a chur chun cinn ar na haerthonnta, bheadh Pat go maith in ann ag an obair. Éireoidh go breá leis sa leagan nua de Questions and Answers a bheas faoina chúram sa bhfómhar. Is mór an trua nár chloígh sé leis an gcineál sin oibre ar feadh a shaoil. Tá an Late Late ina chiseach le fada aige.

Ní hionann agus Pí Cé, tá bua ag Ryan Tubridy, an bua céanna a rinne réalta de Gay Byrne sa tír seo - tuigeann sé daoine. Tá spéis aige iontu. Tá spéis aige ina gcuid scéalta. Tá spéis aige (agus seo é an comhábhar draíochtúil nach bhfuil ag Ó Cionnaith an Clár Adhmaid) éisteacht lena gcuid scéalta. Tá spéis aige gnéithe dá scéalta a mhealladh amach as daoine, gnéithe, nach n-inseodh siad do chraoltóir eile, ceal muiníne acu as an duine a bhí ag cur agallaimh orthu. Tá spéis ag Tubridy sna gnéithe éagsúla seo den duine, mar gurb é an aidhm atá aige ná a chuid craoltóireachta a úsáid ar mhaithe le rud eicínt a rá faoin saol.

Ní timpiste ar bith é go bhfuil spéis chomh maith sa scríbhneoireacht chruthaitheach aige, ar na cúiseanna ceannann céanna - tá spéis sa duine aige, agus i gcás an duine.

Tá mianach den fhear grinn chomh maith ann - tá sé go maith in ann magadh a dhéanamh faoi féin. Tá na gasúir sa teach seo ag súil go mór lena fheiceáil ar an Toy Show. Ó tharla gurb taobh sin an fhir ghrinn is mó a chonacthas le cúpla bliain anuas ar a chlár "Tubridy Tonight" síleann go leor gur leathamadán é. Ach ní hea. Níl le déanamh agat ach éisteacht leis an agallamh tuisceanach, barrúil, daonna, dúshlánach a chuir sé ar an mbeirt aerach sin ar a chlár ar maidin le tuiscint go bhfuil tréimhse i bhfad níos spéisiúla roimhe amach ag an Late Late ón bhfómhar seo amach. B'fhéidir, fiú, go spreagfadh sé mé fanacht istigh corr-oíche Aoine ón seisiún Tigh Phádraigín sna Forbacha.

Froganna beaga glasa

2009-06-18T10:44:00.003+01:00

Tá mé ag cur Gaeilge faoi láthair ar leabhar álainn do pháistí faoi chúrsaí garraíodóireachta agus na bealaí is féidir an nádúr a chothú agus a chaomhnú i do ghairdín féin.

Tá an obair seo do mo chur in aithne arís do mo sheanchairde, na froganna. "Futa Fata seems to have a thing about frogs" a scríobh an léirmheastóir san Irish Times roimh Nollaig agus í ag cur síos ar fhoilseacháin na bliana seo caite. Agus b'fhíor di - idir "Frog sa Spéir" an scéal faoin bhfroigín beag, Frainc, a bhí ag iarraidh eitilt, agus "An Oíche Dhorcha" faoi Fhéilim Frog agus a chairde a bhí scanraithe ag scáileanna na hoíche, bhí scéalta na bhfrog ag hoppáil uainn i gcaitheamh na bliana 2008. Agus muid ag teacht i láthair ar an stáitse le seó teaghlaigh a dhéanamh, ní scaoileann muid an deis tharainn gan "Froganna Beaga Glasa" a rá - tá an ceann sin ar fáil ar "Gugalaí Gug!"

Agus an méid sin ráite, seo í mo cheist - cén fáth gurb é an focal is coitianta, anseo i gConamara ar "frog" an Bhéarla ná "frog" an Bhéarla? Ní fhuaimnítear an focal de réir na Gaeilge, go fiú - "frag" a deirtear.

Agus cén fáth gur "frog" a bheadh ann ar aon nós? Ní thugtar "flaghaidh" ar chuileog, ná "raibin" ar spideog, ná "dancaí" ar "asal". Shílfeá go bhfuil na froganna beaga glasa thart níos faide ná mórán ceann ar bith eile de na créatúir thuasluaite.

Tá focail eile ann, cinnte. Nuair a labhair mé le Caitlín Pheaits (atá le cloisteáil ar chuid mhaith dlúthdhioscaí dár gcuid) dúirt sí liom go raibh an rud céanna tar éis rith léi féin. Bhí sí tar éis an cheist a tharraingt anuas chuig a Daid, Máirtín Pheaits Ó Cualáin - fear a bhfuil an-eolas aige ar chúrsaí nádúir aige. "Lupadán lathaí" a bhí aige siúd (sílim!) - ainm álainn fileata, mar a bhíonn go minic le hainmneacha Gaeltachta ar na neacha beo inár dtimpeall. Tá "loscann" ag Wingléacht agus "boilgín frisc" agus "froga" chomh maith le frog. An bhfuil ceann ar bith acu siúd á n-úsáid sa ngnáthchaint in áit ar bith? Nó focal eicínt eile?

Agus ó tharla na focail agus leaganacha sin a bheith ann, nach aisteach gur focal Béarla atá i gConamara ar neach chomh gaelach leis an bhfrog?

Céard atá i ndán do Foinse?

2009-06-17T09:51:00.004+01:00

Nuair a bhí mise ar an meánscoil, i nGalltacht Mhaigh Eo, thiar sna seachtóidí, bhíodh "Inniu" á fháil againn ón múinteoir Gaeilge. Leagan amach leamh, drochchaighdeán cló, altanna móra fada faoi chúis na Gaeilge - dá mbeifeá ag iarraidh nuachtán a dhearadh leis an aos óg a chasadh i gcoinne na teanga, is é Inniu an páipéar a leagfá amach leis an jab a dhéanamh.

Ina dhiaidh sin, nuair a chuir mé aithne ar na leads i mBéal Feirste, léinn Lá. An rud ab fhearr faoi go mór fada ná colúin ghrinn Mháirtín Uí Mhuilleoir (an cuimhin le héinne an colún "An Tráth Sin den Mhí" - sin tallann atá á chur amú - fill orainn, a Mháirtín na cruthaitheachta!). An deacracht a bhí agam leis an gcuid eile de ná go raibh sé dírithe an iomarca ar shaol na Gaeilge in iarthar Bhéal Feirste.

Bhí Amárach ann chomh maith - ró-ghafa leis an nGaeltacht, a cheap mé.

Is é Foinse, dar liomsa, an páipéar ab fhearr ar éirigh leis freastal ar na tránna éagsúla sin - lucht labhartha na cathrach a bhí sáite sa gcúis, lucht léite níos ginearálta nár bhain go gníomhach leis an gcúis ach a raibh spéis níos mó acu sa teanga ar bhonn cultúrtha, agus an aicme Ghaeltachta a bheadh sásta nuachtán Gaeilge a léamh, dá n-aireoidís go raibh freastal á dhéanamh ag an bpáipéar ar a saol féin.

Seans go bhfuilimse claonta, ó tharla go bhfuil cónaí orm i gCois Fharraige. Seans go bhfuil daoine go leor i nGaeltachtaí eile ann nár airigh nádúr ar bith le Foinse. (Ní miste dom, de ghrá na trédhearcachta, a lua chomh maith go raibh mé i mo cholúnaí ealaíon le Foinse ar feadh cúpla bliain i ndeireadh na naochaidí).

Ceannaíonn muide Foinse chuile dheireadh seachtaine sa teach seo. D'aireodh muid go raibh rud eicínt caillte againn (nó misseáilte againn, le bheith cruinn) mura raibh sé feicthe againn. Bíonn an-réimse ábhair ann. Bíonn sé scríofa go maith. (Cé gur cuireadh léirmheas an-aisteach de leabhar uaim, Aniar i gcló ann uair amháin - ach tá an peaca sin maite.)

An rud is tábhachtaí faoi Foinse ná go léann daoine é. Tá a fhios agam gurb ea, mar gur minic a chloisim é luaite i gcomhráití i measc an phobail anseo - ní ag díograiseoirí teanga amháin, ach ag cainteoirí dúchais nach leor dóibh an rud a bheith i nGaeilge le tacaíocht a thabhairt dó. Luaitear an píosa seo nó an pictiúr siúd a chonaic daoine i bhFoinse.

Dá fheabhas é Lá Nua, níor chuala mé riamh luaite ag duine ar bith de mo lucht aitheantais ar an gcaoi sin é. Tuigim nach bhfuil mórán de bhunús eolaíochta leis sin mar shlat tomhais, ach tá fírinne eicínt ann, ina dhiaidh sin.

Is cinnte go bhféadfadh Foinse a bheith níos fearr nuair a chuirfeá i gcomparáid leis an Irish Times é. Ach d'fhéadfadh an Irish Times a bheith níos fearr agus é curtha i gcomparáid leis an Guardian. Ceist scála agus acmhainní é sin.

Is bocht an scéal é má ligtear dó bás a fháil.

Garraí Johnny Mhorgan

2009-06-16T10:56:00.004+01:00

Bliain go leith ó shin, agus mé i ngreim ag an ngalar dubhach, ní raibh mé in ann díriú ar obair. B'éigean dom éirí as ar feadh cúpla mí. "Céard atá ar siúl agat ina ionad?" a d'fhiafraigh an dochtúir díom. "Ag cartadh sa ngarraí" a dúirt mé leis. Bhí sé an-sásta an méid sin a chloisteáil. "Ní fhéadfá rud ní b'fhearr a dhéanamh nuair a bhíonn tú thíos" a deir sé "ach do láimh a chur sa gcréafóg".

An tEarrach seo, agus an aimsir bhriste a bhí againn, is ag plé le garraí seo na blagála a bhí mé níos minicí ná an garraí taobh amuigh den bhfuinneog. Ach le mí anuas, tá mé ar ais amuigh faoin aer agus tá toradh na hoibre le feiceáil cheana féin - ní hamháin obair na bliana seo ach obair an chúpla séasúir atá caite anseo againn.

Tá na plandaí sú talún faoi ualach torthaí agus bíonn na gasúir amuigh ina measc ag coinneáil súil ghéar ar an dul chun cinn. Beidh na spíonáin réidh le baint an chéad mhí eile. Ar éigean gur chuir mé na fataí in am i mbliana, ach mura chuir féin, tá siad tagtha aníos agus le cúnamh Dé beidh siad ar an mbord roimh dheireadh an tSamhraidh. Tá bleaist cairéidí curtha an deireadh seachtaine seo agam, chomh maith le sraith scailliún. Thug mo chara siar an bóthar, Áine Máire, glac plandaí puimpcín dom agus tá siad sin féin curtha síos.

Tá fealsúnacht ghlas ag baint leis an obair seo, cinnte. Ach seachas é sin, is próiséas é - próiséas a cheanglaíonn le próiséas cianársa an phláinéid mé. Teiripe atá ann. Tá sé cruthaitheach. Tá spioradáltacht áirithe ag baint leis. Tá taobh sóisialta ag baint chomh maith leis - is mór liom an cairdeas atá agam le mo chomhgharraíodóirí. Tá seanchas i gceist le cois - deir muintir Inis Meáin, cuir i gcás, gur fearr an fheamainn a bheith in uachtar ar na fataí mar leasú ná a bheith in íochtar.

Agus seachas rud ar bith, tá sé folláin - an láimh a chur sa gcréafóg.

Físeán na Seachtaine - Seán Monaghan - An Dreoilín

2009-06-15T10:57:00.004+01:00

Ceoltóir bunúil amach is amach é Seán Monaghan agus seo clasaic dá chuid - an scéilín faoin dreoilín a mharaigh an cat. Tá portaireacht béil ann, tá cineál rap amháin agus tá dúchas Chonamara ann go smior. Bhí mé i láthair nuair a bhain sé an chéad duais i gcomórtas cumadóireachta Réalta ar R na G thart ar an mbliain 1997 nó mar sin. Fiafraíodh dó an raibh amhrán ar bith faoi dhreoilíní cumtha aige agus dúirt sé go raibh. Chroch sé suas stéibh dó - é an-chosúil le hamhrán de chuid Dolly Parton - "Dreoilín, dreoilín, dreoilín, dreo-il-íí-íí-in!"

Is mór an trua nach bhfuil albam aonair déanta riamh ag Seán - ach níl sé ró-dheireanach fós!

Futa Fata Facebook!

2009-06-15T10:40:00.003+01:00

Má bhíonn sibh ar Facebook, a chairde, tá leathanach nua ann ag Futa Fata:

http://www.facebook.com/pages/Futa-Fata/92479710339#/pages/Futa-Fata/92479710339?v=wall&viewas=1139807661

Beidh eolas rialta ann faoina bhfuil ar siúl againn, dlúthdhioscaí agus leabhair nua agus imeachtaí. An chéad cheann ná taispeántas agus margadh leabhar a mbeidh cuid mhaith d'fhoilsitheoirí na Gaeilge páirteach ann, Dé Sathairn beag seo ar Shráid an Chapaill Bhuí (Grand Parade) i gCathair Chorcaí, mar chuid de shraith imeachtaí atá eagraithe ag Leabharlanna Chathair Chorcaí, faoin teideal "Bliain an Léitheora Shíoraí - The Year of the Constant Reader". An-phlean é agus tá moladh ag dul do Chris Dorgan agus a chomhghleacaithe i Leabharlanna Chathair Chorcaí faoin ócáid a eagrú agus aitheantas a thabhairt d'fhoilsitheoireacht na Gaeilge.

Cur chuige Nashville

2009-06-11T10:33:00.005+01:00

Beidh mé ag bualadh bóthair go Baile Átha Cliath ar ball. Thuas ann amárach, beidh mé ag glacadh páirte i gceardlann cumadóireacht amhrán atá á reáchtáil ag IMRO. Tá sé píosa ó ghlac mé páirt i gceann de na ceardlanna seo - cineál cúrsa spioradálta a bheas ann, má bhíonn sé go maith.

Is cuimhin liom blianta ó shin gur ghlac mé féin agus mo leathbhádóir ceoil, John Ryan páirt i seisiún den chineál céanna. Ceann ní ba mhó a bhí i gceist - bhí tríur ríthe tugtha anall ó Nashville ag IMRO lena ngaois a roinnt linn. Nuair a labhair siad ón stáitse, bhí siad lán de chaint bhogfócasáilte Mheiriceá - "you just gotta write from the heart".

Ach ansin, nuair a shuífeá síos leo ag ól caifé, is ag caint ar airgead a bhíodh siad - na deals a dhéanadh Garth Brooks (a bhí ina mheigea-réalta ag an am) le scríbhneoirí eile le hamhráin a chumadh dó a mbeadh a ainm féin luaite leo mar chumadóir - is é siúd a roghnaíodh an téama.

Tar éis lóin, roinneadh ina ngrúpaí muid agus chuaigh na triúr amigo thart ó ghrúpa go grúpa ag cur comhairle orainn. Cuimhním i gcónaí ar chomhairle Wayland Holyfield, a raibh amhrán dá chuid taifeadta ag leithéidí Charley Pride, Reba McIntyre, Tammy Wynette, Kathy Mattea srl, srl. "The thing about country music" a deir Wayland "is that you have to understand the difference between 'simple' and 'stoopid'. You guys understand the difference between 'simple' and 'stoopid'? Bhreathnaigh sé sa tsúil orainn ar fad, ina suí ina gciorcal thart air. "It's about half a million dollars..."

Caillte sa gceol

2009-06-10T11:02:00.006+01:00

Ag an Aifreann sa Spidéal maidin Dé Domhnaigh seo caite, thug mé cailín óg faoi deara os mo chomhair, is í ag casadh pianó samhailteach ar chúl an tsuíocháin a bhí os a comhair sise. Anonn is anall léi, cordaí ag imeacht leis an lámh chlé, nótaí á mbualadh ag an lámh dheis, a fhad is a bhí an sagart ag dreandán leis i dtaobh Domhnach na Tríonóide.

Seoladh siar na blianta mé. Chuimhnigh mé ar Vinnie Kilduff, a shuigh taobh liom ar scoil i gCoillte Mach fadó. Ceoltóir cumasach feadóige a bhí i Vinnie - is ea i gcónaí. Is leis an gceol a chuaigh sé mar ghairm. Blianta fada ina dhiaidh sin, bhain sé duais Grammy i Meiriceá de bharr na hoibre a rinne sé ar cheann d'albaim Chlannad.

Ach in Earrach na bliana 1975, bliain na Meánteiste, bhí Vinnie cruógach ag múineadh maindilín dó féin. Bhí rialóir aige agus stiallóga (frets - focal nua an lae!) tarraingthe aige air ó thaobh go taobh agus sreanga tarraingthe anuas orthu siúd. Shuíodh sé taobh liom a fhad is a bhí an múinteoir ag cur di faoi bhriathra na Fraincise, ag casadh poirt lena mhéaracha, port a bhí sé in ann a chloisteáil istigh ina chloigeann.

Chuimhnigh mé chomh maith ar an tseachtain i bhFómhar na bliana 1982 nuair a cheannaigh mé mo chéad ghiotár ceart, le mo chéad tseic, ón jab múinteoireachta a fuair mé th'éis dom an coláiste a fhágáil. Yamaha FG-365S2 an giotár a fuair mé - tá sí agam fós agus casaim ar an stáitse i gcónaí í.
Theastaigh uaim fanacht istigh an oíche Aoine sin le haithne a chur uirthi, ach theastaigh ó mo chailín dul amach. Amach linn. Shuigh muid sa bpub, gan mórán á rá ag ceachtar againn. Th'éis píosa, d'airigh mo chailín dinglis ar a láimh. Bhreathnaigh sí síos, agus anonn ormsa, a bhí ag stánadh romham, gan aird agam uirthi siúd ná ar mhórán rud ar bith eile i mo thimpeall. Lig sí osna. "Tadhg" a deir sí "You're playing chords on my arm....."

Comórtas!

2009-06-09T11:09:00.006+01:00

Seo an chéad chomórtas atá á reáchtáil againn anseo sa ngarraí. Breathnaigh arís ar an aistriúchán thíos den "Tower of Song" le Leonard Cohen, a foilsíodh anseo inné. Tá míchruinneas áirithe san aistriúchán a bhaineann le litríocht na Gaeilge. Beidh cóip amháin de rogha leabhair nó CD an iomaitheora ó chatalóg Futa Fata mar dhuais ag an té a aithneoidh an míchruinneas. Seolfar an duais tríd an bpost, áit ar bith ar domhan, chuig an mbuaiteoir. Féach anseo ar a bhfuil ar fáil i gcatalóg Futa Fata.

Túr na nAmhrán

2009-06-08T20:35:00.008+01:00

Os ag caint ar chúrsaí aoise agus Leonard Cohen muid, agus ó chuir Séamas Poncán aistriúchán breá de líne ó amhrán le Robert Zimmerframe faoinár mbráid anseo thíos ar ball, seo leagan a rinne mé féin fadó de chúpla véarsa den Tower of Song:

Táim chomh liath le broc arsa Eoghan Rua
Le pian i m'ucht is le deor ar mo ghrua
Is is fada liom oíche fhírfhliuch, gan suan, gan srann
I m'aonar go brách is go buan i dtúr na n-amhrán

Ná labhair liom ar uaigneas arsa Seán Ó Riordáin
Nárbh é a spreag mé riamh chun dáin?
Is cloisim é ag casacht, go tuirseach, fann
Céad stór os mo chionn, i dtúr na n-amhrán.

Tá an bunleagan le fáil anseo:

Aois na hÓige

2009-06-08T11:15:00.007+01:00

Le linn d'fhéile Rás Aigéin Volvo, ócáid a d'ardaigh an croí ionainn anseo in iarthar na hÉireann le coicís anuas, thug muid an bheirt is óige isteach go Gaillimh tráthnóna amháin, le breathnú ar na báid agus le blaiseadh den ócáid. Bhí na Hothouse Flowers ag casadh an tráthnóna sin ar an stáitse mór a bhí feistithe le taobh an chalafoirt. Tháinig Dí Dé eicínt amach agus é á gcur i láthair, a rá go raibh an grúpa seo ar an mbóthar le fada, fada, fada, fada an lá. "Tá muid an-sásta" a deir sé "go bhfuil urraíocht againn don seó seo tráthnóna ó Zimmer frames na hÉireann".

Bhain an chaint sin stad asam. Zimmer frames? Tá cuimhne agamsa ar aithne a chur ar na Bláthanna Leochaileacha agus an chéad hit acu, "Don't Go!" ag réabadh leis go barr na gcairteacha. Leads óga, ceathair nó cúig de bhlianta níos óige ná mé féin a bhí iontu - agus iad á lua anois le frámaí siúil?

Is ansin a thuig mé gurbh fhíor don té a dúirt gurb éard atá i gceist leis an meánaois ná an tréimhse sin i do shaol nuair a airíonn tú féin go bhfuil tú fós óg, ach nach n-airíonn duine ar bith eile gurb ea.

Ansin, oíche Dé Sathairn, bhain mé an-sólás as an méid a bhí le rá ag Leonard Cohen, ar an DVD iontach den cheolchoirm a rinne sé i Londain an samhradh seo caite. "Tá ceathair nó cúig cinn déag de bhlianta caite ó sheas mé ar stáitse i Londain go deireanach" a deir sé. "Back then, I was sixty years old - just a kid with a crazy dream...."

Físeán na Seachtaine - Kila - Tóg é go bog é

2009-06-04T10:50:00.004+01:00

Bhí ceoltóirí Fhíseán na seachtaine seo caite, Julie Fowlis agus Muireann Nic Amhlaoibh, thar barr agus iad ag casadh sa Crane Bar i gcathair na Gaillimhe san oíche Dé Luain seo caite. An-seó atá ann - tá trí dháta fós le dul idir seo agus deireadh na seachtaine ar an gcamchuairt seo ar Éirinn leis an albam uathu, Dual, a phoibliú.

Ceoltóirí na seachtaine seo - Kila. Níor éirigh linn iad a fheiceáil agus iad ar an stáitse i nGaillimh ar oíche oscailte na féile Volvo. Grúpa iontach stáitse iad agus beidh siad ar an mbóthar ar feadh an tsamhraidh ag casadh ag féilte ar fud na bhfud.

Is sa sa gceol gaelach atá Kila préamhaithe, ach tá tionchair eile le cloisteáil - ceol iarthar na hAfraice go mórmhór. Gaeilge Bhleá Cliath teanga na n-amhrán - féach cé mhéad de na liricí atá tú in ann a thabhairt leat. (Ceann mall go leor é seo - má éiríonn go maith leat, buail ar aghaidh chuig an gcéad leibhéal eile le hamhrán ar nós Coinnigh an Tine Lasta.)

Tá Kila ag casadh le chéile ó bhí siad ag freastal ar mheánscoil Choláiste Eoin i mBaile Átha Cliath. Tá féiniúlacht cheoil dá gcuid féín acu atá casta agus spéisiúil. Dream an-chruthaitheach iad agus is fiú cluais a thabhairt dóibh.

Gaeilgeoirí, niggers agus queers

2009-06-04T06:57:00.007+01:00

Úsáid ar leith a bhaintear as an bhfocal "Gaeilgeoir" anseo i gConamara. Scoláire meánscoile (den chuid is mó) a thagann chuig an gceantar ar chúrsa Gaeilge i gcaitheamh an tsamhraidh an chiall is coitianta atá leis. "Lá breás" a thugtar i gCiarraí orthu, i ngeall ar an ró-úsáid a bhainidís as an nath cainte sin san am a caitheadh (go háirithe lá báistí). "Gael Linns" a thugtar chomh maith orthu ó dheas.

I mBéarla na hÉireann, is é an bhrí atá le "Gaeilgeoir" ná cainteoir Gaeilge. Le fiche bliain anuas, sílim gur fíor a rá gur ciall dhearfach is mó a bhíonn i gceist leis sa mBéarla. Ach ní mar sin a bhíodh i gcónaí agus bíonn lucht na Gaeilge amhrasach faoi mar aidiacht, nuair a thugann duine de "lucht an Bhéarla" orainn é. Shamhlaítí san am a caitheadh gur fanatic a bhí i gceist sa mBéarla leis an aidiacht "Gaeilgeoir". (Tá sé spéisiúil nach bhfuil aon fhocal i ngnáthchaint na Gaeilge againn ar "fanatic"). Duine diúltach a bhíodh i gcónaí ag clamhsán, duine a chaitheadh éadach bréidín ar an lá ba theochta sa mbliain, duine a raibh "an chúis" tarraingthe chuige féin aige (nó aici) mar chreideamh duairc gan dóchas - b'shin Gaeilgeoir.

Taobh istigh de shaol na Gaeltachta, tá ciall eile leis an bhfocal, agus is ciall dhearfach atá i gceist. Chloisfeá Máirtín Tom Sheáinín ar an raidió ag cur síos ar dhuine eicínt, cuir i gcás, a rá "go mba bhreá an Gaeilgeoir" é nó í. Ní ag caint ar dhuine de "lucht na cúise" a bheadh sé, ach ar an gcainteoir dúchais a raibh cumas ar leith cainte ann.

Tá an pátrún sin le fáil i measc cultúir mhionlaigh eile. An pobal aerach, cuir i gcás. Bíonn siad féin ag caint ar "queer cinema" agus ag tabhairt "queers" ar a chéile go magúil, ach dá dtabharfadh duine díreach(?) "queer" suas le héadan duine acu, ba mhór an masla é.

Mar a chéile an scéal leis an bhfocal "nigger". Dé Domhnaigh seo caite, thug mé Marcus s'againne go Baile Átha Cliath lena chur ar eitleán chun na Fraince. Thug mé liom glac dlúthdhioscaí le héisteacht sa gcarr leo ar an mbealach suas. Ceann amháin nach raibh cloiste le píosa agam ná CD leis an amhránaí Meiriceánach, Alicia Keys. Ag deireadh an amhráin "I think I'm jealous of your girlfriend" agus í th'éis a bheith ag cur síos ar na deacrachtaí a bhaineann le déileáil leis an éad a airíonn sí faoin gcaidreamh Platónach (más fíor!) atá ag a fear le cara baineann dá chuid, ligeann sí osna agus ar sise "It's enough to make a nigger go crazy".

Bhí Marcus ag samhlú cén glacadh a bheadh leis an ráiteas sin, dá mba i gcomhthéacs eile a d'usáidfí é. "My fellow Americans, the challenges we face are considerable. They are, in the words of my fellow African-American, Alicia Keys, enough to make..."

Cárta Poist ó Chonamara, Samhradh 2009

2009-06-03T23:58:00.003+01:00

Chuala mé an giota comhrá seo i gcúl an chairr ar ball tráthnóna ó bheirt dhéagóirí, nach n-ainmneofar.

Déagóir 1: I saw a Gaeilgeoir come out of Siopa an Phobail this evening with a bag full of stuff. She said "Taw muh wall-a ana-heavy!".

Déagóir 2: Yeah, they talk so weird.

Ut ameris, ama!

2009-06-03T13:44:00.006+01:00

Tá beagán leisce orm seanfhocal Laidine a tharraingt anuas, ón lá ar léirigh mé don saol mór (nó don saol beag a bhíonn ar cuairt ar Gharraí J Mh ar chaoi ar bith) a laghad scil atá agam i dteanga na Rómhánach. Ach tá ceann an-deas agus an-fhírinneach le feiceáil anseo inniu - Ut ameris, ama: Má tá tú ag iarraidh go dtabharfaí grá duit, tabhair tú féin uait do ghrá. (An féidir Gaeilge a chur ar an nath seo agus gan ach trí fhocal a bheith san aistriúchán?)

Foilsitheoireacht agus eagarthóireacht

2009-06-02T10:03:00.010+01:00

Mar léitheoir agus anois mar fhoilsitheoir, airím go bhfuil an-tábhacht ag baint le hionchur eagarthóireachta i saothar scríbhneoireachta de chineál ar bith. Creidim sa gceardaíocht agus i bhforbairt scileanna, mar bhunús éifeachtach le tallann nádúrtha agus inspioráid scríbhneoirí a chur i láthair.

I gcás na Gaeilge, creidim nach bhfuil na sainscileanna eagarthóireachta ar fáil taobh istigh de phobal labhartha agus scríofa na teanga a theastaíonn le caighdeán ard a bhaint amach i ngach genre scríbhneoireachta. Creidim gur chóir dúinn a bheith ag imeacht taobh amuigh de phobal na Gaeilge leis na scileanna sin a fhoghlaim agus cultúr na Gaeilge a shaibhriú dá réir. I saol na teilifíse agus na scannán, cuir i gcás, déantar é sin an t-am ar fad. D'fhreastail mé féin ar cheardlann seachtaine i Sitges na Spáinne roinnt blianta ó shin, ag féachaint le togra teilifíse a fhorbairt. Bhí scríbhneoirí ann ón bPortaingéil, ón bhFrainc, ón Spáinn féin, ó Shasana agus ó Éirinn. I mBéarla is mó a rinneadh an obair, ach is i dteangacha éagsúla a bhí na tograí le bheith léirithe.

Ba shin an cur chuige a bhí i gceist le ceardlann scríbhneoireachta a d'eagraigh Futa Fata i ndeireadh na bliana seo caite, le scríbhneoirí nua a aimsiú agus le leabhair nua de chuid na scríbhneoirí sin a fhorbairt. Dhírigh muid ar genre amháin - an pictiúrleabhar do pháistí óga. D'iarr mé ar Bharbara Slade, scríbhneoir agus eagarthóir ó Los Angeles a theacht le bheith mar stiúrthóir ar an gceardlann. Fógraíodh an cheardlann go poiblí agus iarraidh ar scríbhneoirí ábhar scéalta a chur faoinár mbráid. Rinne Barbara agus mé féin measúnú ar na scéalta agus roghnaíodh seisear scríbhneoir le páirt a ghlacadh i gceardlann a mhair trí lá. Sna Forbacha a cuireadh ar siúl an cheardlann agus d'éirigh linn sé cinn de scéalta a fhorbairt i gcaitheamh na laethanta a chaith muid le chéile. Ina dhiaidh sin, rinne na scríbhneoirí dhá dhréacht eile dá scéal faoi stiúir Bharbara Slade.

Chuir muid trí cinn de na scéalta isteach ar Scéim Scríbhneoireachta Clár na Leabhar Fhoras na Gaeilge, agus tá an-áthas orm a rá gur éirigh leis na trí cinn acu tacaíocht a fháil faoin scéim. Tá dóchas againn anois go n-éireoidh linn na leabhair sin a fhoilsiú i gcaitheamh na bliana 2010.

Tuilleadh faoi scríbhneoirí nua Futa Fata anseo

Louis Stewart ina bhall d'Aosdána

2009-05-29T11:59:00.006+01:00

Feicim ar an nuachtlitir a tháinig chomh fada liom ón gComhairle Ealaíon ar maidin go bhfuil an giotáraí snagcheoil Louis Stewart ceaptha ina bhall d'Aosdána.

Deá-scéala é sin ar chúpla cúis. Duine de mhórealaíontóirí na hÉireann é Louis Stewart agus tá sé thar am go n-aithneofaí é sin go poiblí ar bhealach oifigiúil a léireodh gur thuig muintir na hÉireann an cumas a bhí ann agus go raibh meas acu air agus bród acu as, dá réir.

Creidim gur cuireadh i gcoinne a cheapacháin isteach in Aosdána san am a caitheadh mar gur ealaíontóir stáitse a bhí ann - oirfideach, mar a déarfá, seachas duine a bhí ag plé le bunchumadóireacht as an nua. Tharraing sé sin díospóireacht spéisiúil faoin gcaoi ab fhearr leis an mbunchumadóireacht a shainmhíniú. Cuireadh an argóint chun cinn ar son Stewart gur tobchumadóir den chéad scoth é, a bhfuil aitheantas mór tuillte thar lear aige mar dhuine de mhórghiotáraithe snagcheoil na linne seo. Is cumadóireacht gach píosa ceoil a chasann sé, a dúradh. Ní hea, a dúirt na caomhaigh. Ní cumadóir é, ach oirfideach léiritheach.

Is léir gur thug lucht an tsainmhínithe scaoilte an svae leo agus tá glacadh anois ag Aosdána leis an tobchumadóireacht mar mheán ealaíne atá ar chomhchéim le cineál cruthaitheachta ar bith eile. Comhghairdeachas a Louis, agus go maire tú do ghradam i measc na bhfíréan!

Ar chóir a bheith ag cóiriú?

2009-05-28T09:38:00.011+01:00

Tá mé ag cur barr slachta inniu ar an gceathrú leabhar sa tsraith Fiannaíochta do pháistí, "Gruaig Fhinn" Is é An Gúm atá ag foilsiú na sraithe. An chúis gurb é atá ag plé leis an saothar seo seachas mo chomhlacht féin, Futa Fata, ná gur chuir mé an t-ábhar seo faoi bhráid an Ghúim den chéad uair sa mbliain 1984.

Bhí mo chéad leabhar, Fleá Bhricriu, curtha amach acu tamall roimhe sin agus an chéad rud eile a rinne mé ná cnuasach scéalta Fiannaíochta a chóiriú le bheith foilsithe in aon imleabhar amháin. Ar chúis amháin nó ar chúis eile, níor foilsíodh an saothar sin, agus th'éis dom tamall de bhlianta a chaitheamh ag crá an eagarthóra a bhí i mbun an Ghúim ag an am, scaoil mé tharam é agus dhírigh ar thograí eile. Ansin, gan choinne, ceithre bliana ó shin, fuair mé litir ó Sheosamh Ó Murchú, eagarthóir sinsearach reatha an Ghúim, ag iarraidh orm breathnú arís ar an tseanscríbhinn, féachaint le sraith leabhar ghearra a bhunú ar an gcnuasach scéalta a bhí curtha faoi bhráid An Ghúim agam i lár na n-ochtóidí. Shocraigh muid díriú ar cheithre cinn, agus tá trí cinn acu sin foilsithe go dtí seo: Fionn mac Cumhaill, Taoiseach na Féinne; Bran agus Sceolán agus Oisín.

Tá mé an-sásta anois gur mar sin a tharla. Ag breathnú siar ar an gcóiriú a rinne mé ar "Fleá Bhricriu", is minic a deirim anois le hábhar scríbhneoirí gur sampla maith é den bhealach nár chóir tabhairt faoi sheanscéal a chóiriú do pháistí. (Bhí na lochtanna céanna le brath ar an gcnuasach Fiannaíochta agus tá mé an-sásta nár cuireadh amach sa riocht sin iad.)

Cé na lochtanna atá agam ar an jab a rinne mé ar Fleá Bhricriu? Ar an gcéad dul síos, bhí mé ró-dhílis don seanscéal. Chuir mé an iomarca mionsonraí agus mion-charachtair isteach ann nach raibh tábhacht leo. Bhain siad sin de rithim agus de luas an scéil.

Bhí mé gafa chomh maith ag an am le faisean na linne sin maidir le "leaganacha deasa cainte" a shá isteach anois is arís, ar mhaithe le cur saibhreas teanga na léitheoirí óga. Sa lá atá inniu ann, agus mé ag scríobh don aoisghrúpa seo (idir 7 - 10 mbliana nó mar sin) is é an phríomhaidhm a chuirim romham ná go mbeadh na léitheoirí in ann an leabhar a léamh ar a gconlán féin agus taitneamh a bhaint as an scéal. An tríú athrú atá tagtha ar an gcur chuige, sílim ná go bhfuil na blianta atá caite agam ag scríobh scripteanna teilifíse th'éis dul i gcion orm.

Bím ag iarraidh na cleasanna atá foghlamtha agam maidir le forbairt carachtar agus go háirithe maidir le struchtúr scéil a chur ag obair. An ceathrú rud ná go bhfuilim sásta an scéal a chóiriú ar mhaithe le feabhas a chur ar an scéal do léitheoirí an lae inniu, gan a bheith ag déanamh an iomarca buartha faoi bheith dílis don seanleagan a bhfuilim ag bunú mo leagain féin air. I gcás an scéil "Bran agus Sceolán", cuir i gcás, sa seanleagan is aint le Fionn í Tuirne, atá casta isteach ina cú - is ise atá ansin ina máthair ar an dá choileán, Bran agus Sceolán. Sa leagan a chóirigh mise, shocraigh mé gur leasdeirfiúr le Fionn í, a tháinig ar an saol tar éis do mháthair Fhinn, Muireann a bheith ar a teitheadh ar feadh na mblianta, th'éis do Gholl mac Morna a fear, Cumhall mac Tréanmhóir a mharú. Thug sé sin rud eicínt le déanamh do Mhuireann go dtí go bhfuair sí amach go raibh a mac, Fionn, th'éis an jab a fháil mar Thaoiseach ar na Fianna. Radharc mór drámatúil a bhí ann nuair a roinn sí an t-eolas sin le Tuirne, iníon léi a bhí anois ina bean óg.

Ní chuireann sé buairt ar bith orm nach bhfuil an leagan amach seo ag teacht leis an traidisiún. Níl an leagan nua ag teacht salach le bun-nádúr an bhunscéil. An aidhm atá agam ná go mbeadh grá ag gasúir don ábhar. Má spreagann sé iad le staidéar a dhéanamh ar an bhFiannaíocht agus iad níos sine, beidh an aidhm baint amach agam, fiú má chuireann an staidéar sin ar a súile dóibh nár chloígh mise i gcónaí leis an traidisiún. Tá an cineál sin éabhlóide i gceist riamh i dtraidisiún na Fiannaíochta ar aon nós.

Tá súil ag an nGúm "Gruaig Fhinn" a bheith ar fáil i gcomhar mhargadh na Nollag.

Sagairt ainchríostaí

2009-05-27T12:36:00.003+01:00

Tháinig mé ar chlip ón gclár Questions and Answers - fear a bhí faoi "chúram" na Rosminians i gCluain Meala (logainm íorónta sa gcomhthéacs seo), agus é ag tathaint ar Noel Dempsey (Fianna Fáil) déileáil go gnaíúil le scéal Choimisiúin Ryan. Breathnaigh anseo air.

Bairneach na Cuimhne

2009-05-27T10:42:00.004+01:00

Bhí mé féin agus Tadhg Óg amuigh ag siúl an chladaigh an oíche cheana, ag faire ar éanacha agus i mbun comhrac claímhe le slata mara (ná bainígí triail as an gcleas sin sa mbaile, a chlann). Agus muid ag breathnú ar shliogéisc agus ar shliogáin an chladaigh, tháinig an dán seo le Gabriel Rosenstock chun cuimhne chugam, dán a mhúin mé do leithéidí Chearbhaill Uí Shíocháin, an láithreoir le Raidió na Gaeltachta a bhí ina dhalta scoile agam don scoilbhliain 1982-83, i nGaelscoil Chearbhaill Uí Dhálaigh i Léim an Bhradáin. Bearnaí Bairneach is teideal don dán:

Bearnaí Bairneach

Ar maidin go moch
Arsa an bairneach leis an gcloch
Is tú mo rogha thar chlocha na trá
Cé a chuala é ach rón
A bhí láithreach ar an bhfón
Sea, is fíor - tá Bearnaí bocht i ngrá.

Déanann faoileán gáire
Agus freagraíonn an sáile
Ach ní chloiseann Bearnaí bairneach an rí-rá.

Tá caint i measc phobal na foilsitheoireachta faoi láthair gur chóir Laureate do Pháistí a cheapadh anseo in Éirinn, le breis stádais a thabhairt do scríbhneoireacht don óige. Beidh mo vóta-sa ag Gabriel, má éiríonn linn an plean a chur i gcrích.

Beirt bhan mhisniúla

2009-05-27T09:56:00.006+01:00

Dé Luain seo chugainn, an chéad lá de mhí an Mheithimh, beidh Muireann Nic Amhlaoibh Dhún Chaoin agus Julie Fowlis as Oileán Uist Thuaidh na hAlban ag teacht go Gaillimh le ceolchoirm a thabhairt a bheas bunaithe ar an ábhar a rinne siad taifeadadh anuraidh air ar an albam "Dual". Sa gCrane Bar a bheas siad ag casadh agus is mé atá ag súil leis.

Iníon í Muireann le Feargal Mac Amhlaoibh, fidléir, foilsitheoir agus scríbhneoir atá lonnaithe i nDún Chaoin i gCorca Dhuibhne. Chasadh sé ceol go minic Tigh Bhric ar an Riasc, an teach inar tógadh mo bhean. Is cuimhin liom Muireann agus í ina déagóir a bheith ag casadh ann oíche nó dhó ar shuigh mé isteach leo agus muid ar cuairt ó Bhleá Cliath. Bhíodh Con Durham, píobaire cumasach ó Bhleá Cliath, atá ag cur faoi in Iarthar Duibhneach le fada, i mbun ceoil go rialta chomh maith ag an seisiún rialta a bhíodh sa sean-Tigh Bhric, sular athchóiríodh é.

Is leis an gceol a chuaigh Muireann mar ghairm. Bíonn sí ag casadh (agus ag seimnt, go deimhin) go rialta leis an ngrúpa Danú. Amhránaí álainn í agus ceoltóir breá feadóige, idir fheadóg stáin agus fheadóg mhór. Beidh an-oíche ann, sa gCrane, tá mé cinnte.

Coinnígí súil bioraithe do na dátaí eile ar chamchuairt na hÉireann. Agus más thar lear atá sibh á léamh, faighigí greim ar "Dual" - an-phíosa oibre atá ann.

Is iad Muireann agus Julie atá roghnaithe agam le haghaidh Físeán na Seachtaine seo. Don chainéal nua Gaidhlige, BBC Alba a rinneadh an taifeadadh seo. Is ón seanchaí ón taobh seo tíre, Tom Pheaidí Mac Diarmada, nach maireann, a chuala mé féin den chéad uair an t-amhrán atá á rá ag Muireann anseo "Chuirfinn trí thóin" - ní shin an teideal oifigiúil atá air, cheapfainn, ach tá ag cinnt orm cuimhneamh air sin faoi láthair.

Tine Chnámh

2009-05-26T15:30:00.006+01:00

Nós mór de chuid Chonamara, agus Iarthar na hÉireann chomh maith, seans, ná tine chnámh a lasadh in onóir gaiscígh atá ag filleadh ar a fhód dúchais th'éis dó gaisce mhór a dhéanamh. Lastar tinte anseo ag béal na mbóithríní nuair a thagann foireann peile nó iománaíochta abhaile th'éis dóibh an svae a thabhairt leo ag cluiche craoibhe. Lastar an tine do na foirne óga chomh maith leis na sinsir. Lastar chomh maith í d'fhonnadóirí sean nóis a bhfuil aicsean mór déanta ag an Oireachtas acu.

Is é an nós sin a thug siar chuig an Trá Mhór in Indreabhán muid, ag meán oíche maidin Dé Domhnaigh seo caite agus muid ag fáiltiú roimh ghaiscígh na mara móire de chuid chomórtas aigéin Volvo (an bhfuil ciall leis an struchtúr sin, ó thaobh gramadaí nó eile?) agus iad ag seoladh an chuain isteach. Lasadh tinte 'chaon taobh de chuan na Gaillimhe, ar oileáin Árann agus ar chósta an Chláir chomh maith céanna.

B'fhéidir nach é an nós is ciallmhaire ar an aimsir seo ó thaobh na timpeallachta de, ach tá cumhacht eicínt ag baint leis an tine chnámh mar shiombail den mhórtas cine. Sa gcás seo, ní raibh bádóir ar bith de chuid an phobail seo páirteach, ach mura raibh féin, tá dúchas na mbádóirí go tréan sa taobh seo tíre. Tá na gasúir ag leanacht an rása go dílis ar an idirlíon ó cuireadh tús le tionscnamh ranga faoi, cúpla mí ó shin. Fáilte na nGael a bhí muid ag fearadh do na mairnéalaigh mhisniúla a sheol thar cuan isteach maidin Dé Domhnaigh. Tá cuid den mhisneach sin roinnte acu linn agus ardú croí tugtha dá réir acu do mhuintir cheantar na Gaillimhe ó leandáil siad. Is mór a theastaigh an misneach céanna agus an ísle brí atá ar dhaoine i dtaobh ainriocht na tíre agus eile le píosa anuas.

Blaganna nua ar an mblac

2009-05-26T10:07:00.006+01:00

Tá dhá bhlag nua feicthe agam le seachtain anuas a thaitin go mór liom - sin iad suíomh nua Dennis King, cuairteoir rialta chuig Garraí Johnny Mhorgan. Nótaí Imill an teideal atá ar bhlag Dennis - tagairt atá sa teideal do na gluaiseanna a bhreacadh scríobhaithe fadó ar lámhscríbhinní Gaeilge. Ach ní taobh leis an léann Sean-Ghaeilge amháin atá Mac an Rí - bíonn corr-oideas milseoige i gceist chomh maith.

Duine ar bith a chuirfeadh spéis in "Cladaí Chonamara", a bhí luaite anseo le deireanas mar leabhar na seachtaine, taitneoidh Bruth Seanfharraige leis. Tá an mana is fearr dá bhfaca mé fós ar bhlag ar bith greanta in uachtar an leathanaigh ag an scríbhneoir, An Deabhal Álainn: "Ní Beag Beagán de Dhrochbhrochán" (focal breá nach n-aithníonn Gaelspell).

Seanchas faoi bháid agus faoi bhádóirí Chonamara atá ar fáil ann go dtí seo - ach cá bhfios nach mbeadh beagán den chomhairle cócaireachta ar fáil ann anois is arís, mar a bhíonn ó fhear Seattle?

Na Bráithre Ainchríostaí

2009-05-25T13:52:00.004+01:00

Duine ar bith a bhfuil eolas aige nó aici ar mo shaol cruthaitheach, aithneoidh sé nó sí go bhfuil spéis ar leith agam i ngasúir. Chaith mé seal ag múineadh naíonáin bheaga agus mé ag obair mar mhúinteoir bunscoile i dtús mo shaol oibre - rud neamhchoitianta go maith. Mná is mó a bhíonn ag obair leis na gasúir bheaga. Is clár do ghasúir óga, Dilín o Deamhas, a thug isteach i saol na craoltóireachta mé. Castar daoine go fóill orm, ar tuismitheoirí iad féin faoin tráth seo, a ghlac páirt sa quizchlár teilifíse do pháistí bunscoile a mbínn ag cur i láthair ar RTÉ sna hochtóidí, Eureka. Le tamall de bhlianta anuas, táim ag obair arís le gasúir i mo shaol ceoil agus tá saothair ar nós Gugalaí Gug agus Peigín Leitir Móir mar thoradh ar an obair sin.

I mo shaol pearsanta, tá sé d'ádh orm agus ag mo bhean go bhfuil ceathrar gasúr curtha ar an saol againn, beirt atá anois ina ndéagóirí, agus an duine is óige a ghlac an Chéad Chomaoineach den chéad uair Dé Sathairn seo caite.

Ní fhéadfainn a chur in iúl i bhfocail ar dhoimhneacht mo chuid mothúchán do mo chuid gasúr féin. Gaol ar leith atá ann, caidreamh atá tar éis mo shaol a shaibhriú as cuimse.

Ach seachas mo chuid féin, is breá liom comhluadar gasúr. Is mar sin atá mé riamh. Is cuimhin liom a bheith ag rith abhaile ón scoil agus mé i mo leaidín beag ag súil le bheith ag spraoi le mo dheartháirín Gerard, a bhí díreach tosaithe ag caint. Cén fáth é sin? Is deacair a rá. Sílim go bhfuil draíocht áirithe ag baint le cumarsáid a dhéanamh le duine daonna atá ag feiceáil an tsaoil den chéad uair, atá ag oibriú amach mionrudaí, mion-iontaisí ar iontaisí móra iad, ach nach bhfeiceann daoine níos sine iad mar iontaisí níos mó. Tá gasúir oscailte. Tá siad leathan-aigeantach. Tá siad fiosrach. Is breá leo a bheith ag gáire. Is breá leo a bheith beo. Agus más duine tú atá oscailte tú féin d'aigne an pháiste, gabhfaidh an oscailteacht sin i gcion ort agus cuirfidh sé i gcuimhne duit gur míorúilt atá sa mbeatha, gifte nach féidir luach a chur air.

Is sa gcomhthéacs sin atá mé ag iarraidh scríobh inniu faoin tuairisc a foilsíodh anseo in Éirinn an tseachtain seo caite faoin mí-úsáid ghránna, bharbartha, mhíthrócaireach, lúbtha, ainchríostaí ar baineadh as gasúir bhochta shoineanta san am a caitheadh anseo in Éirinn. Goideadh uathu an tsoineantacht. Bualadh an oscailteacht amach astu. Goideadh uathu an t-iontas agus cuireadh an faitíos, an t-uamhan agus an sceimhle ina áit. Éigníodh a gcolainn agus a n-anam. Sciobadh uathu a gcuid féinmhuiníne, a ndínit, a ndaonnacht féin, agus satlaíodh air. Bróga dubha snasta ag satailt ar anamacha beaga daonna.

Caitlicigh ab ea chuile dhuine de na buachaillí a bhí coinnithe in institiúidí na mBráithre Críostaí. Is cinnte go raibh corr-Chríostaí maith i measc na mbráthar, ach má bhí, cén deis a fuair siad labhairt amach? Agus mura bhfuair, céard a rinne siad faoi?

Rud amháin ab ea an córas lofa céasta a chruthaigh na Bráithre Críostaí. Ba é an chuid is measa agus is brúidiúla é de chóras an phionóis chorpartha a chonaic mé féin le mo shúile cinn i gcaitheamh na scoilbhliana 1972-73 i gColáiste Iarlatha Naofa i dTuaim, in oirthear Chontae na Gaillimhe. Bualadh mise ansiúd. Baineadh úsáid as an bhforéigean le Críostaithe síochánta a dhéanamh dínn. Agus glacadh leis mar chultúr an uair sin, ar bhealach nach nglacfaí anois leis.

Ach an drochíde a bhí á tabhairt do ghasúir bhochta sna campaí géibhinn á bhí á reachtáil ag na Bráithre Críostaí, bhí leibhéal eile cruálachta ag baint léi. Agus mura raibh dóthain náire tarraingthe acu ar ainm Chríost ag na Bráithre leis an réimeas ainchríostaí sin, cuireadh leis an náire sin le blianta beaga anuas leis an lúbaireacht, leis an uisce faoi thalamh agus leis na dearg-bhréaga a d'inis cuid de na Bráithre agus iad ag iarraidh tabhairt le fios nach raibh an oiread sin, dáiríre, déanta as bealach acu.

An cheist atá agam ná seo - cén chaoi ar féidir le duine ar bith de na Bráithre Críostaí, bíodh sé ciontach go pearsanta nó ná bíodh, cén chaoi gur féidir leis a shamhlú faoin tráth seo go bhfuil an t-ainm "Críostaí" tuillte ag an eagraíocht lena mbaineann sé?

Leabhar na Seachtaine - An tAthair Pádraig Ó Duinnín - Bleachtaire

2009-05-22T09:47:00.003+01:00

Is fearr aithne ar Bhiddy Jenkinson mar fhile ná mar scríbhneoir próis, b'fhéidir. Ach tá saothrú na gearrscéalaíochta le fada chomh maith agus anuraidh d'fhoilsigh Coiscéim cnuasach breá scéalta uaithi, scéalta a chuir síos ar eachtraí carachtair amháin.

Is fearr aithne ar an Athair Pádraig Ó Duinnín, nach maireann, mar fhoclóraí ach sa leabhar seo, cuireann Biddy Jenkinson síos ar an saol comhthreomhar a mhair sé, mar bhleachtaire amaitéarach.

Tugann Jenkinson saol thús na fichiú haoise in Éirinn chun beochta go healaíonta sna scéalta sa leabhar seo, ar chineál pastiche iad den ábhar a scríobh Sir Arthur Conan Doyle faoin mbleachtaire ficsin, Searbhlac de hOlm. Go deimhin, castar an dá bhleachtaire ar a chéile i gceann amháin de na scéalta, agus Searbhlac ag Gaeilgeoireacht leis sa stíl a chuir aistritheoirí an Ghúim ina bhéal, nuair a thiontaigh siad saothar Conan Doyle go Gaeilge sna tríochaidí.

Tá acmhainn osréalaíoch grinn ag Biddy Jenkinson, acmhainn a chuireann sí ag obair sna scéalta seo. Tosaíonn gach scéal le sainmhíniú ó leabhar an Duinnínigh - saothar eile nach bhfuil aon easpa osréalaíochta le brath air.

Grianstad an tsamhraidh

2009-05-22T09:26:00.005+01:00

Tá muid i bhfoisceacht míosa den lá is faide sa mbliain. Lá mór fada atá againn cheana féin. Éiríonn sé dorcha anseo ar an gcósta thiar tuairim is fiche nóiméad i ndiaidh don ghrian imeacht a luí os cionn ghealchathair Bhleá Cliath.

An chéad bhliain a raibh cónaí anseo i mBaile an Domhnalláin orainn, bhí laethanta fada mhí an Mheithimh ag dul i bhfeidhm orainn ar fad. Leagadh amach an teach seo le cabhrú linn déileáil leis an easpa solais a bhíonn anseo i gConamara na gclabhtaí - tá gloine chuile áit ann. Faoin am go raibh muid tar éis aistriú isteach is faoin am go raibh íoctha againn as cóiriú ar an "obair" shleamchúiseach a rinne an chéad tógálaí a bhí ag plé le tógáil an tí - gadaí gan náire, ní raibh pingin fágtha le cuirtíní a cheannach.

Bhí Tadhg Óg, (sé bliana d'aois agus ag druidim leis an gceithre scór ag an am) insealbhaithe sa seomra leapa thuas staighre agus radharc aige ar thrí oileán Árann óna fhuinneog (bhuel péire acu ar aon chaoi - tá an teach inar tógadh ár gcomharsan, Seáinín Joe Johnny MEP, sa mbealach ar Inis Meáin).

Duine ar bith agaibh a bhfuil nó a raibh gasúir óga agaibh, tuigeann sibh an deacracht a bhaineann le bheith ag tathaint orthu go bhfuil sé thar am a bheith ina luí nuair atá sé fós ina lá bán taobh amuigh. Is mar sin a bhí an scéal ag Tadhg Óg an oíche áirithe seo. "A Thaidhgín" a deirimse leis "tá sé an-deireanach. Caithfidh tú gabháil a chodladh - anois díreach". "Gabháil a chodladh, ab ea?" a deir sé, ag léimneach amach as an leaba agus ag seasamh ar bhosca taobh leis an bhfuinneog gan cuirtín. "Gabhail a chodladh, is gan solas ar bith lasta in Árainn?"

Adhaim lúsain hóp

2009-05-21T10:20:00.007+01:00

Adhaim só fleat abhat, aghaidh um faidhinding iut dificuilt tú thuinc in Aghairis. It is eaftur ál a bheirí caimpleics lainguaid, bhuat bhuit ál do rúls - do graimear bhud dú iúr hed in. Aind den, aiftear ál iúr triubul, habh mainí péipiul cean eaictiúilí unduirsteaind bhuat iú habh spint heaf do dé raidhting? Méibí adhaim lúsain hóp aiftear ál dés dhíurs. Í fíl a bit laghaidc dat cearactar in do plé baghaidh Beiciut - Aghaidh ceant gó an - Aghaidh must gó an - Aghaidh bhuil gó an (ar bhurds tú deat eifeict)

Físeán na Seachtaine - Sí do Mhamó Í - Hothouse Flowers

2009-05-20T12:36:00.003+01:00

Ó shraith cheoil TG4, Sult, a thagann clip na seachtaine seo - Na Hothouse Flowers i gcuideachta grúpa tí an chláir - Dónal Lunny, Nollaig Casey, píobaire ó Bhéal Feirste - duine de mhuintir MacSherry, níl mé in ann cuimhniú ar a ainm baiste faoi láthair, Nollaig Casey ar an bhfidil agus ceoltóir eile nach gcloisfeá go minic ag plé leis an gcineál seo fusion - méit liom anseo i gCois Fharraige, Noel Hill. Thart ar an mbliain 1996 a rinneadh taifeadadh air. Tugann an fonnadóir Róisín Elsafty Amhrán Náisiúnta Chonamara ar an gceann seo, faoin gcailleach sprionlaitheach ó Chois Fharraige. Bainigí sult as!

Ceart agus an Ó Mór

2009-05-20T10:35:00.002+01:00

Rud atá tugtha faoi deara agam leis an mbogearra "Ceart" - ar chúis éigin níl sé in ann Ó mór a aithint. I gcás an fhocail "Ócáid", cuir i gcás, is mar seo a léann sé é - "cáid. An bhfuil sé seo tugtha faoi deara ag duine ar bith eile agaibh?

Flat out sa ngarraí!

2009-05-20T10:03:00.007+01:00

Tá mé flat out anseo sa ngarraí ag réiteach leabhair do na clódóirí. Ceann de na teidil a bheas ag teacht sa bhfómhar ó Futa Fata atá i gceist. Tá "Seo í mo scoil" imithe chun bealaigh cheana féin. Is ar "Seo é mo chreideamh" atá mé ag díriú anois. Tá oiread foghlamtha agam ó thosaigh mé ag plé leis - ainmneacha na gcreideamh éagsúla - Saíceachas, cuir i gcás, nó Sinteochas, nó Sóróstarachas - creideamh nár chuala mé caint riamh air go dtí gur thosaigh mé ag plé leis an leabhar seo. An raibh a fhios agat gur "gurdbhara" a thugtar sa nGaeilge ar theampall Saíceach? An raibh a fhios agat gur gurdwara a bhí i mBéarla air?

Tá pátrúin spéisiúla le haithneachtáil chomh maith ó thaobh an chaoi go bhfuil coincheapanna éagsúla le fáil i gcreidimh éagsúla - luaigh mé ceann amháin anseo cheana faoi na Hiondúigh a bheith ag lasadh coinnle leis an Rí Rama a sheoladh abhaile - an-chosúil leis an nós Gaelach na coinnle a lasadh faoi Nollaig le Muire agus Iósaef a threorú go Beithil. Cineál cúrsa spioradálta a bhí sa togra seo agus fillfidh mé ar an téama seo nuair a bheas an chruóg oibre curtha díom agam.

Den chéad uair, tá mé ag baint úsáide as Gaelspell agus Ceart, na bogearraí litrithe agus gramadaí, faoi seach. (feicim go bhfuil Gaelspell ag oibriú agus mé á chlóscríobh seo, rud atá iontach - níor thuig mé go n-oibreodh sé ach amháin mar chuid de Microsoft Word). Táim á bhfáil an-úsáideach, go háirithe le jab casta mar seo agus brú ama orm cloí le spriocdháta an chomh-fhoilsitheora i Londain.

Dán fo-thoinn

2009-05-18T15:47:00.003+01:00

Seo dán a chum Liam Ó Muirthile fadó - cuireadh i gcló é sa gcéad chnuasach uaidh, Tine Chnámh. Quickie beag atá ann agus níl a fhios agam go díreach cén fáth gur tháinig sé chun cuimhne chugam inniu

Fomhuireán nó submairín
A chuirfead i mo dhán?
Túm tapaidh
Nó báfar an t-iomlán.

Cumadóireacht amhrán i mionteanga

2009-05-18T09:44:00.007+01:00

Bhí an-óiche againn in Áras na nGael i gCathair na Gaillimhe san oíche Dé Sathairn ag ceolchoirm de chuid an amhránaí Dom Duff, cumadóir agus fonnadóir ón mBriotáin. Chuir mé féin an-spéis i gceol traidisiúnta na Briotáine i dtús na bhfichidí dom agus chaith mé cúpla samhradh thall ann ag casadh ceoil. D'éirigh liom bunús na teanga a fhoghlaim ar chúpla staj, nó cúrsa samhraidh thall. Ansin sa mbliain 1984 nó mar sin, tháinig fear óg ón mBriotáin, Iwan Coué, go Baile Átha Cliath le staidéar iarchéime a dhéanamh i gColáiste na Tríonóide. Bhínn ag castáil leis uair nó dhó sa tseachtain i gcaitheamh na bliana sin agus faoin am go raibh sé ag filleadh ag deireadh a chúrsa, bhí mé féin measartha líofa sa mBriotáinis.

Is beag úsáid atá bainte agam as an teanga le scór blianta anuas, ach anois le teacht an idirlín tá mé ar ais i dteagmháil léi de bheagán.

Casadh Dom Duff orm deich mbliana ó shin nó mar sin agus mé ag moltóireacht ag an bhFéile Pan-Cheilteach i dTrá Lí. Ag cumadh amhrán comhaimseartha sa mBriotáinis a bhíonn Dom. Amhránaí breá é agus tá stíl álainn giotáir le cois aige.

Tá na dúshláin chéanna ag baint leis an rud atá ar siúl aige siúd leis an gceol is a bhíodh ar bun agam féin anseo leis an nGaeilge. Seans go bhfuil sé beagán níos éascaí sa mBriotáinis, mar go bhfuil muintir na Briotáine agus na Fraince níos oscailte don cheol i dteanga nach bhfuil ar a dtoil acu ná mar atá muintir na hÉireann. Ach le sásamh iomlán a bhaint as stíl Dom, níor mhór tuiscint a bheith ag duine ar liricí a chuid amhrán.

Mar a tharlaíonn sé, tá mé féin agus na gasúir ag éisteacht le gairid le ceann d'albaim Kila "Lemonade and Buns" agus muid ag taisteal sa gcarr. Tá an-cheol ag Kila, agus cóiriú an-chríochnúil ar a saothar. Tá stíl dá chuid féin ag Rónán Ó Snodaigh mar chumadóir agus mar amhránaí, stíl nach bhfuil ag brath ar thuiscint a bheith agat ar a chuid liricí. Go deimhin, bíonn sé fíordheacair a chuid liricí a thuiscint uaireanta - ach is cuma. Fuaim atá ann, cuid d'uige an cheoil atá ag an ngrúpa. Chomh maith leis sin, ní hionann agus Dom Duff, ní amhráin ar fad a bhíonn ag Kila, ach meascán de cheol uirlise agus amhráin/dánta/rapáil Rónáin. Is sa gcomhthéacs sin is fearr a éiríonn le liricí Gaeilge (agus liricí Briotáinise) lucht éisteachta mór a bhaint amach.

Tá áit ann don chumadóir a bhfuil a chuid amhrán ag brath ar thuiscint a bheith ag an bpobal ar a bhfuil á chasadh aige. Lucht éisteachta i bhfad, i bhfad níos lú atá aige, faraor. Tá sé ionann is dodhéanta slí bheatha a bhaint amach as bheith ag plé go lán-aimseartha leis an gcineál sin ceoil. Tá bealach eile ann le tabhairt faoi (agus baineann an cur chuige seo le ceol Kila arís, agus le Dom Duff, chomh maith, a bhíonn ag obair, scaití le baill de Kila). Is éard atá i gceist agam ná stíl an cheoil a bhunú ar an dúchas - Briotánach nó Gaelach sa gcás seo. Tá glacadh níos fearr ag daoine le hamhráin ó thraidisiún ar bith ná mar atá acu le cumadóireacht chomhaimseartha i dteanga nach dtuigeann siad. Sin é an fáth go bhfuil an domhan mór siúlta ag leithéidí Kila agus Clannad. Sin é an fáth chomh maith nach gcloisfeá mórán ó ghrúpaí Breatnaise taobh amuigh dá dtír féin.

Seanfhocal Ciarraíoch

2009-05-16T11:34:00.002+01:00

Tá dealramh le gach aon ní ach cac sa leabaidh.

Ón scríbhneoir Duibhneach Pádraig Ua Maoileoin (Paddy Malone), nach maireann, a chuala mé an ceann sin.

Súile Raiftearaí

2009-05-15T20:21:00.003+01:00

Le dea-scéala Raiftearaí a cheiliúradh, seo liricí amhrán faoin bhfear é féin.

Súile Raiftearaí

Bhí cúig bliana slánaithe ag Raiftearaí
Buachaillín éirimiúil teann
Nuair a leathnaigh an galra go rábach
Is múchadh na súile ina cheann
Ní fheicfeadh sé feasta an ghealach
Ná an ghrian bhuí ag éirí go moch
Ón lá sin go deireadh a aistir
Bheadh Raiftearaí chomh dall leis an gcloch

Anois is mé ag dúnadh mo shúile
Le hamhrán a rá ó mo chroí
Cuimhním ar Raiftearaí an file
Is ar oíche mhór fhada a shaoil

Ceird í nach gcothódh an dreoilín
Iascaireacht focal is fonn
Nó scríobadh ar fhidil, lá aonaigh
Feannta ó bhaithis go bonn
Ach siúd chuige amhráin is dánta
Amach as an dorchadas teann
Mar chuimhní na laethanta gréine
Sular múchadh na súile ina cheann

Anois is mé ag dúnadh mo shúile
Le hamhrán a rá ó mo chroí
Cuimhním ar Raiftearaí an file
Is ar oíche mhór fhada a shaoil

Lá is oích’ i dteach an óil
Ag caitheamh siar
Ag casadh ceoil
Líon dom cárt’ a bhean an tí
Go múchfaidh mé an tine ‘mo chroí
Lá is oích’ i dteach an óil
Ag caitheamh siar
Ag casadh ceoil
Líon dom cárt’ a bhean an tí
Is ólfaidh mé nó go mbeidh mé caoch….

An oíche ar cuireadh sa gcill é
Oíche mhór anfa ‘s gaoth
Bhí coinnle ag lonradh ‘na thimpeall
Go bhfeicfeadh na daoine an tslí
Is choinnigh na lasracha ag damhsa
Go raibh Raiftearaí curtha faoin bhfód
Ansin mhúch na coinnle go tobann
Mar a múchadh na súile go hóg

Anois is mé ag dúnadh mo shúile
Le hamhrán a rá ó mo chroí
Cuimhním ar Raiftearaí an file
Is ar oíche mhór fhada a shaoil

Anois is mé ag dúnadh mo shúile
Le hamhrán a rá ó mo chroí
Cuimhním ar Raiftearaí an file
Is ar oíche mhór fhada a shaoil…..

Liricí agus ceol – © 2006 Tadhg Mac Dhonnagáin

Dea-scéala!

2009-05-15T12:19:00.005+01:00

Bhí mé i mBaile Átha Cliath ar feadh an lae inné, agus bhuail mé isteach chuig mo dheartháir, John, ar an mbealach chuig an aerfort oíche aréir. Eacnamaí é John s'againne, agus is gruama an réamhfhaisnéis a bhí aige d'Éirinn sna blianta beaga atá romhainn amach. Beidh an IMF ag réabadh chugainn an doras isteach, dar leis, ag sleaiseáil leo go rábach, taobh istigh de bhliain go leith ar a mhéid. Gearrfar pá san earnáil phoiblí. Gearrfar an dól. Gearrfar chuile chineál buiséid nach bhfuil go hiomlán riachtanach do fheidhmiú na tíre - An Chomhairle Ealaíon, an tÚdarás, an Foras, Culture Ireland, an ILE srl. srl.

Rud a rinne beagáinín gruama mé, ach ní go hiomlán. Mar ní fiú a bheith ag déanamh an iomarca buartha faoi scéal nach bhfuil a fhios againn a bheith fíor go fóilleach, i gcead do John s'againne. Agus chomh maith leis sin, tháinig dea-scéala mo bhealach inné. Tá Coimisiún Craolacháin na hÉireann tar éis glacadh leis an iarratas uaim féin agus an comhlacht teilifíse Sónta, atá lonnaithe thiar i gCill Chiaráin, le clár faisnéise drámaíochta a dhéanamh faoi shaol Raiftearaí, file mór na naoú haoise déag, a bheas 175 bliain caillte an chéad bhliain eile. Is é Seán Ó Cualáin a bheas mar stiúrthóir ar an scannán a bhfuil "Mise Raiftearaí an Fíodóir Focal" mar theideal oibre air. Tá mé ag súil go mór le bheith ag obair le Seán - bhí an-slacht ar an gclár a rinne sé faoi Mháirtín Ó Cadhain, Rí an Fhocail.

Ealaíontóir tábhachtach ab ea Raiftearaí, fear ar éirigh leis corpas suntasach oibre a chruthú, gan deontas ó dhream ar bith. Tabharfaidh an scannán muid ó Chill Liadáin i gContae Mhaigh Eo, áit ar rugadh an file, go Oswega, Illinois, an áit is dóichí a cumadh ceann de na dánta is mó a leagtar ar Raiftearaí, bíodh is go gcreidtear go coitianta anois nárbh é Antoine Ó Reachtabhra a chum ná a cheap - "Mise Raifteirí an File".

Tá script le scríobh roimh dheireadh na bliana agus tosófar ar an scannánaíocht san Earrach - má fhaighimse sláinte....

Nuacht Futa Fata

2009-05-13T13:56:00.005+01:00

Tá leathanach nuachta againn ar shuíomh Futa Fata. Tá eolas ar fáil ann inniu faoi leabhair nua do dhaoine óga a mbeidh fáil orthu níos deireanaí i mbliana agus faoin seó stáitse a bheidh ag teacht uainn sa bhFómhar- anseo.

Leabhar na Seachtaine - Mír agus Éadaoin - Liam Mac Uistín - An Gúm 1979, eagrán nua, 2004

2009-05-13T09:56:00.005+01:00

Clasaic do pháistí é leabhar na seachtaine seo, Mír agus Éadaoin, leagan Nua-Ghaeilge don aos óg den scéal Midir ocus Etáin (an bhfuil sé sin i gceart agam a Dennis?). Scéal iontach grá atá ann faoi Éadaoin a thit i ngrá le Mír, rí Thír na nÓg. Ach bhí bean eile i ngrá le Mír agus fuair sí siúd draoi le féileacán a dhéanamh d'Éadaoin bhocht agus í a chur ag eitilt ar fud na hÉireann ar feadh seacht mbliana.

Tá maisiú an-neamhghnáthach déanta ar an leabhar, le healaíontóir Meiriceánach, Kathy Moore. (Bhíodh Kathy, agus an fear a raibh sí pósta leis tráth, an cumadóir amhrán Thom Moore ina mbaill den ghrúpa Pumpkinhead i dtús na seachtóidí). Íomhánna batik atá i gceist agus feileann siad go hiontach d'atmasféar aislingeach an scéil.

Bhunaigh mé féin an t-amhrán "Féileacán" (a bhí le cloisteáil ar mo chéad albam Solas Gorm, agus arís ar an gcnuasach "Imíonn an tAm") ar an leabhar "Mír agus Éadaoin"

Tá sé mo cheann!

2009-05-12T11:14:00.006+01:00

Scríobh mé cúpla uair cheana anseo faoin rian a d'fhág an Ghaeilge ar Bhéarla na hÉireann, ó thaobh foclóra agus ó thaobh comhréire chomh maith. Tharla sé seo de bharr líon mór Éireannach a bheith ag iarraidh an Béarla a fhoghlaim faoi dheifir sa naoú haois déag, de bharr brú na scoile ar thaobh amháin agus córas an bhata scoir, agus ar an taobh eile, de bharr brú ón bpobal féin. Bhí an cinneadh tógtha acu an Ghaeilge a thréigint mar go raibh buntáistí móra ag baint le bheith líofa sa mBéarla, dar leo, nuair nach raibh rompu ach an bád bán. Ní i gcónaí ar éirigh leis an bpleanáil teanga sin - is cuimhin liom a bheith ag obair i monarcha blocanna stroighin samhradh amháin thíos i gCill Cheallaigh (Kilkelly, Ireland an amhráin) sna hochtóidí. "If we had the right English when we landed in England" a dúirt fear liom agus é ag breathnú siar ar a thréimhse ar deoraíocht i dTír na nGall "we'd have got the right jobs".

Le tríocha bliain anuas, tá leagan eile den fhoghlaim teanga seo faoi bhrú tar éis teacht chun cinn in Éirinn - sna gaelscoileanna. Is é polasaí fhormhór na nGaelscoileanna ná brú a chur ar dhaltaí an Ghaeilge a labhairt ón gcéad lá ar scoil dóibh, féachaint le timpeallacht Ghaelach a chothú agus aidhm an tumoideachais a bhaint amach. An fhadhb a bhaineann leis an gcur chuige seo ná gurb annamh i rang tríocha dalta, cuir i gcás, go mbeidh níos mó ná duine nó beirt a bhfuil an Ghaeilge sa mbaile acu. Má choinníonn an múinteoir naíonán uirthi (nó air - chaith mé féin seal ag plé leis an obair sin), beidh labhairt na Gaeilge ag cuid mhaith den rang faoi Nollaig agus líofacht acu ar fad faoi dheireadh na céad bliana - obair chrua, ach is féidir é a dhéanamh.

Ar ndóigh, is óna chéile is fearr a fhoghlaimíonn gasúir teanga. Dá bharr sin, agus de bharr gan dóthain cainteoirí maithe Gaeilge a bheith ina dtimpeall (is cuma cén cineál Gaeilge atá ag an múinteoir) beidh na gasúir ag cumadh eatarthu féin. De bharr go bhfuil deartháireacha agus deifiúracha ag cuid de na naíonáin seo i ranganna níos sine, agus de bharr tuismitheoirí díograiseacha ar bheagán Gaeilge a bheith ag déanamh a ndícheall an teanga a fhoghlaim agus a labhairt leis na gasúir, déantar buanú ar struchtúir nach mbaineann go stairiúil le comhréir na Gaeilge. Seo cúpla sampla:

Tá sé mo cheann (Mo cheannsa atá ann, nó Is liomsa é)
An bhfuil cead agam deoch? (Tá mé ag iarraidh deoch (nó "ag iarraidh dí" más fearr leat))
Tá mé ag faigh é (Tá mé á fháil)
Tá sé tusa's (Is leatsa é)
Níl mé ag iarraidh é (Níl mé á iarraidh)

Tá an cineál sin ruda le fáil de bheagán chomh maith anseo sa nGaeltacht ó ghasúir a bhfuil an Ghaeilge ó dhúchas acu agus atá ag teacht isteach go neamhfhoirmiúil ar an mBéarla. Tá "I'll die you!" cloiste agam in ionad "I'll kill you!" i gcaitheamh cluiche Power Rangers, mar shampla ó leaidín beag cúig bliana d'aois. Ach ní hionann agus cás na naoú haoise déag, tá oiread Béarla maith ar fáil do na gasúir anois, ní i bhfad a mhaireann an cineál sin cainte sa lá atá inniu ann.

Maidir leis an nGaelscoilis, áfach, tá múinteoirí go leor anois ann atá tagtha aníos trí chóras na nGaelscoileanna atá anois i mbun ranga. Ar éigean go gcloisfeá "Tá sé mo cheann" ó dhuine ar bith acu, (nó an gcloisfeá?) ach ina dhiaidh sin féin, is mór idir an chaint atá acu agus caint na Gaeltachta.

Bhí an ceart ag Brendan Behan - We're a nation illiterate in two languages.

Físeán na Seachtaine - Ali Farka Touré

2009-05-11T14:55:00.004+01:00

Bhí plé an tseachtain seo caite anseo faoi cheol iarthar na hAfraice - seo duine de laochra móra an réigiúin sin, Ali Farka Touré ó Mhailí. Ceoltóir iontach giotáir a bhí ann a rugadh i 1939 is a cailleadh trí bliana ó shin, i mí na Márta 2006. Dúirt Martin Scorcsese faoi go raibh "the DNA of the blues" le cloisteáil ina chuid ceoil.

Muilte Gaoithe - Meilt Ama?

2009-05-11T10:18:00.004+01:00

De bharr an teach a bheith á réabadh, b'éigean dom an oifig a aistriú suas staighre go ceann seachtaine nó dhó. Tá mé i mo shuí anois ag fuinneog a dtugaim sracfhéachaint amach tríthi go minic, ach nach bhfuil mé cleachtach ar bheith i mo shuí os a comhair gan corraí. Sin é an fáth go dtugaim faoi deara, den chéad uair, go bhfuil amharc ar éigean ón bhfuinneog seo siar thar tithe Bhaile Liam, siar ar bharr na muilte gaoithe atá tógtha lámh leis an Leithrinn, in Indreabhán. Tá cara linn ina cónaí thiar ansin agus téann muid ar siúlóid ó am go céile suas an bóithrín uaigneach a bhfuil na muilte móra millteacha tógtha lena thaobh.

Mar dhuine a bhfuil spéis aige i gcúrsaí timpeallachta, chreid mé riamh gur rud maith a bhí sna muilte gaoithe, go raibh siad ag teacht i dtír ar fhoinse fuinnimh a bhí ar fáil saor in aisce, tobar fuinnimh gan tóin, foinse nach raibh sceitheadh ná truaillíu ná tada dá shórt ag baint leis. Agus b'fhéidir gurb ea.

Ach, dar le James Lovelock, eolaí na teoirice Gaia, ar thrácht mé ar The Vanishing Face of Gaia, an leabhar is deireanaí uaidh anseo píosa ó shin, is meilt ama iad na muilte gaoithe. Tá siad thar a bheith mí-éifeachtach, dar leis agus bíonn tréimhsí fada ann in imeacht bliana ar bith nach féidir leo leictreachas a ghinniúint mar nach bhfuil dóthain gaoithe ann, nó mar go bhfuil an iomarca gaoithe ann. Creideann sé gur airgead agus acmhainní amú atá i gceist le tógáil feirmeacha gaoithe agus go mbeidh gá i gcónaí iad a bheith ceangailte le foinse tánaisteach cumhachta, foinse a líonfas na bearnaí nuair nach féidir leis na muilte an obair a dhéanamh agus foinse a bheas ag sceitheadh leis isteach san aeráid.

Cén leigheas atá ag Lovelock ar an scéal? Cumhacht núicléach.

Dar le Lovelock, tá an iomarca faitís ar dhaoine roimh an gcumhacht núicléach. Déanann muid é a shamhlú inár n-intinn i gcónaí leis na híomhánna scáfara sin de Nagasaki agus Hiroshima agus an scrios a lean é. Airíonn muid gur rud mínádúrtha, rud aindiagach beagnach atá sa raidghníomhaíocht. Cuireann Lovelock i gcuimhne dúinn gur cuid den nádúr an raidghníomhaíocht - an gás nádúrtha radon (atá coitianta go maith anseo i gConamara, a deirtear), mar shampla. Tharla Chernobyl, cinnte, ach tharla sé, dar leis, i sean-stáisiún, faoi bhainistíocht Shóivéideach nár chóir a bheith ina bhun - daoine a thóg cinneadh gan chiall a chúisigh an timpiste.

An fáth go bhfuilim ag filleadh ar an leabhar seo arís inniu, "The Vanishing Face of Gaia" ná gurb annamh a léim rud atá chomh dúshlánach. Tá cleachtadh againn ar fad ar phátrúin áirithe smaointeoireachta - pátrúin leisciúla, ach pátrúin a nglacann muid go leor againn leo go réidh.

Mar shampla, an té atá gafa le ceisteanna "glasa", is minic go mbíonn pátrún níos leithne barúlacha aige - liobrálach i dtaobh ginmhillte, cuir i gcás, ar son na Pailistíne, b'fhéidir, ar son Obama, in aghaidh shaoirse an mhargaidh agus mar sin de. Bíonn eisceachtaí ann, ar ndóigh, ach is minic go nglacann muid le "seit" barúlacha ar an gcaoi sin. Tá sé an-spéisiúil nuair a thagann tú ar scríbhneoir a réitíonn tú leis ar thaobh amháin (domsa sa gcás seo, buairt faoi scrios an phláinéid) agus smaoineamh á chur chun cinn aige (cumhacht núicléach) smaoineamh, i mo chás-sa a thagann salach go hiomlán ar na tuairimí a bhfuil glacadh agam leo gan mórán dianmhacnaimh a dhéanamh orthu ó bhí mé i mo mhac léinn gruagach.

Tá leoithne isteach ón Atlantach agus tá lanntracha na muilte gaoithe ag casadh.....

Feamainn Bhealtaine

2009-05-08T14:34:00.006+01:00

Tuigim anois cén fáth gur roghnaigh Máirtín Ó Direáin "Feamainn Bhealtaine" mar theideal ar an leabhar sin uaidh na blianta fada ó shin. Shiúil mé féin agus Tadhg Óg ón Trá Mhór, taobh thoir de Reilig an Chnoic (an reilig a bhfuil úrscéal Mháirtín Uí Chadhain ceaptha a bheith lonnaithe inti) soir chomh fada le Trá Sáilín. Bhí éanacha go leor ann aréir – an cuirliún, an roilleach, an piardálaí trá agus an fheadóg chladaigh ina measc. Bhí straoilleanna feamainne caite anseo is ansiúd, ach ní raibh an t-uafás ann.

Scéal eile ar fad a bhí romham ar maidin ann agus mé ag siúl ann th’éis dom na gasúir a fhágáil ar scoil. Tá ualaigh feamainne chuile áit anois ann, mar a fheicfeas sibh ó na pictiúir seo a tharraing mé ar cheamara an Samsung Tocco.

Ár gcara sa tSeineagáil

2009-05-07T09:54:00.005+01:00

M'iníon Róise a mhol ábhar blagála na maidne seo. Tháinig sí isteach doras na hoifige le pictiúr de Khady, an cailín beag sa tSeineagáil a ndéanann muid urraíocht uirthi (ar a pobal, dáiríre) leis an eagraíocht idirnáisiúnta, Plan. "Cén fáth nach scríobhann tú faoi Khady?" a deir sí. Agus an ceart aici.

Leis an scéal seo a chur i gcomhthéacs - bhí ceathrar aint liomsa a chaith seal sna mná rialta, beirt acu ar na misiúin. Chaith an deirfiúr ba shine le mo dhaid seal i Madras na hIndia - nó Chennai mar a thugtar anois ar an áit. Ag múineadh i meánscoil a bhí sí go dtí gur fhág sí an t-ord i dtús na seascaidí. Tá cur síos déanta ag mo chol ceathrar, John Lanchester, mac Julia, ar an scéal ina leabhar seisean, A Family Romance.

An duine eile, Jane, nó Sinéad mar a thugadh sí uirthi féin tar éis di na mná rialta a fhágáil, chaith sise blianta fada i chathair Pheiriú na Sile, nó gur thit sí i ngrá le sagart a tógadh deich míle bealaigh uaithi i gContae Mhaigh Eo. D'fhág siad beirt an Eaglais agus d'fhill ar Éirinn ina Marcsaigh. Níl aon leabhar scríofa faoin scéal sin go fóill, ach is cinnte go bhfuil ábhar leabhair ann.

An fáth go luaim é seo ná go dtéann obair charthannachta thar lear agus daoine a bhfuil aithne agam orthu a bheith ag plé leis i bhfad siar i mo chuimhne. Tháinig Jane, mar shampla, abhaile ar saoire ón tSile nuair a bhí sise fós ina bean rialta agus mise fós i mo leaidín beag. Thaispeáin sí sleamhnáin dínn den bhaile shanty a raibh sí ag obair ann ar imeall Pheiriú. Chuaigh na híomhánna sin - na botháin bheaga, na daoine sna héadaí gioblacha i gcion go mór orm. Agus ba léir dom an t-ardmheas a bhí ar Jane i measc na gcomharsan, í á tabhairt isteach sa "room" i chuile theach a ndeachaigh sí isteach ann, "rooms" nach raibh feicthe agam féin riamh roimhe sin agus mé amach is isteach as na tithe go minic.

An é sin an fáth gur shocraigh mé páirt a ghlacadh i scéim Plan, nuair a chuala mé John Hume á mholadh ar fhógra raidió timpeall bliain ó shin? Bhuel, ní hea. Dáiríre, is é an chaoi gur chuir taithí saoil mo chuid aintíní cineál fainice orm a bheith ag tacú le misinéireacht de chineál ar bith. Bíonn clár oibre ag lucht misinéireachta, clár oibre a bhaineann le ceart agus cóir, cinnte ach is clár oibre é a bhaineann le cultúr daoine a athrú ó bhonn - chun a leasa, scaití, b'fhéidir, ach ní i gcónaí.

An rud a thaitníonn liom faoin eagraíocht Plan ná gur ar bhonn cearta daonna atá siad ag feidhmiú, seachas a bheith ag cur clár oibre chun cinn a bhaineann le hathrú creidimh. Is Moslamach, mar shampla, í Khady bheag agus níl éinne ag cur brú uirthi féin ná ar a muintir an scéal sin a athrú. Cuireann an eagraíocht cúnamh praiticiúil ar fáil a bhaineann le cúrsaí sláinte, cúrsaí oideachais, cúrsaí infrastruchtúir - toibreacha glana agus an cineál sin.

An rud eile a bhaineann le bheith páirteach sa scéim urraíochta ná an t-oideachas a chuireann sé orm féin agus ar Róise faoin duine seo, Khady agus a muintir - an saol atá siad a chaitheamh sa tSeineagáil, tá sé an-chosúil le saol na hÉireann roimh aimsir an Ghorta. Tá sé i bhfad níos éasca ag Róise (agus agam féin, go deimhin) an t-eolas atá faighte againn ar shaol Khady a scagadh nuair atá muid in ann a saol a shamhlú, mar dhuine ar leith, cailín ocht mbliana d'aois, seachas mar staitistic.

Tá tuilleadh eolais faoi obair Plan ar fáil anseo.

Leabhar na Seachtaine - Cladaí Chonamara - Séamas Mac an Iomaire

2009-05-06T09:45:00.005+01:00

Seo ceann de leabhair mhóra próis na Nua-Ghaeilge. Tá aitheantas faighte agus tuillte aige sa tsainréimse lena mbaineann sé - an t-eolas dúlra. Séamas Mac an Iomaire, fear ó oileán Mhuínise, taobh thiar de Charna a scríobh an leabhar agus é sínte ar chlár a dhroma i leaba ospidéil i Meiriceá. Bhí cúpla bliain caite faoin tráth sin aige ag obair thíos faoi thalamh, ag plé le tolláin a thógáil i Nua Eabhrac. Bhuail an eitinn é agus chlis ar a shláinte. Is ansin a thosaigh sé ag scríobh, le héalú ón uaigneas agus ón leadrán a bhain le saol an ospidéil, siar leis ag fánaíocht ar chladach mín a óige i Muínis.

Seachas an t-eolas ar fad atá ann ar chladaí Chonamara (agus cladaí na hÉireann i gcoitinne), eolas a bhailigh an t-údar go neamhfhoirmiúil agus é ag éirí aníos i gConamara i dtús an chéid, is mór an pléisiúr stíl álainn nádúrtha an údair a léamh. Seo sampla beag as alt a scríobh sé faoin bhfaocha faoileáin, cineál sliogéisc a bhailítear fós ar chladaí an cheantair seo:

"Sa ngeimhreadh ní bhíonn mórán acu le feiceáil ina mbeatha ach bíonn cuid mhaith de na sliogáin fholmha i mbarr na dtránna agus le linn don bhruth iad a chur trína chéile déanann siad cineál ceoil, arae bíonn go leor cineálacha eile sliogán sa mbuíon freisin. Teangmhaíonn siad féin agus na clocha beaga agus an gaineamh garbh dá chéile ar chuma aisteach eicínt agus le meascadh an tsúiteáin cloistear sreangán caol ceolmhar".

Cúpla bliain ó shin, rinne an muireolaí Pádraig de Bhaldraithe (mac an fhoclóraí, Tomás de Bhaldraithe) Cladaí Chonamara a aistriú go Béarla, faoin teideal "The Shores of Connemara". Chuir sé seo le cáil an bhunleabhair agus tharraing údar eile, Richard Nairn, ar an leagan sin agus é ag obair ar a leabhar siúd, "Ireland's Coastline."

Mar a dúirt an tOllamh Tomás Ó Máille (An Béal Beo, The Irish of Tourmakeady) sa réamhrá a scríobh sé do bhuneagrán 1938 "Ní dóigh liom go bhfaighidh tú bádóir in aon riocht in iarthar domhain ná in oirthear domhain a scríobhfadh leabhar mar é ina theanga féin".

Cúrsaí aistriúcháin agus cúrsaí airgid - pobalbhreith na seachtaine seo caite

2009-05-05T11:18:00.004+01:00

Is spéisiúíl an rud é a laghad cuairteoirí chug an ngarraí a bhacann le páirt a ghlacadh sna pobalbhreitheanna. Dé Céadaoin seo caite, cuir i gcás, bhí an líon os mó riamh cuairteoirí go dtí seo ag plódú isteach an geata - 255 duine ar fad. Ina ainneoin sin, i gcaitheamh na seachtaine ar fad, níor chaith ach 18 vóta bealach amháin nó bealach eile. Seo mar a bhí ag an sampla bídeach beag, neamheolaíoch sin:

Cheap formhór agaibh, 38%, gur chóir cáipéisí oifigiúla a aistriú, má bhain ábhair na cáipéise go sonrach le pobal na Gaeilge agus/nó na Gaeltachta. Bhí 33% agaibh den tuairim gur chóir gach cáipéis a bheith ar fáil i nGaeilge. Bhí 27% amhrasach faoin bpolasaí aistriúcháin mar uirlis éifeachtach leis an teanga a chur chun cinn - cheap sibh go raibh bealaí ní b'fhearr ann le hinfheistiú a dhéanamh sa nGaeilge. Ar deireadh, cheap 5% nárbh fhiú an tairbhe an trioblóid, mar gurbh fhearr an mheabhair a bhí formhór cainteoirí Gaeilge in ann a bhaint as cáipéisí oifigiúla i mBéarla.

Ar mholadh ónár gcara Chouchou, tá ceist nua ar fáil anois. Bígí ag vótáil.

Físéan na Seachtaine - Puirt a beul - The Bothy Band

2009-05-05T11:03:00.006+01:00

An tráth seo bliana, fadó, bhíodh daoine ag réiteach le himeacht lena dtréad gabhar nó caorach, leis an samhradh a chaitheamh sna sléibhte, ag maireachtáil i mbotháin bheaga.

"Bothántaíocht" a thugtaí air sin. Brí eile atá leis an bhfocal i gCorca Dhuibhne - ag imeacht thart san oíche ar cuairt chuig tithe na gcomharsan atá i gceist le bothántaíocht ó dheas. Nós é atá imithe i léig go mór ó tháinig ann don teilifís.

Is ó Albain a thagann an t-amhrán atá le cloisteáil ar fhíséan na seachtaine seo "Am bothan a bh'aig Fionnghuala". Micheál Ó Domhnaill, nach maireann, atá á chloisteáil á rá. I ndeireadh na seachtóidí a rinneadh an taifeadadh (sa tsraith chéanna, cheapfainn, lenar bhain "Téir Abhaile Riú" a bhí le feiceáil anseo an tseachtain seo caite).

Tháinig mé ar na liricí ar an idirlíon:

Thuirt an gobha fuirighidh mi"
'S thuirt an gobha falbhaidh mi
'S thuirt an gobha leis an othail
A bh' air an dòrus an t-sàbhail
Gu rachadh e a shuirghe
.
Sèist: Chorus (after each verse):
'Si eilean nam bothan nam bothan
Eilean nam bothan nam bothan
Eilean nam bothan nam bothan
Am bothan a bh' aig Fionnghuala
'Si eilean nam bothan nam bothan
Eilean nam bothan nam bothan
Eilean nam bothan nam bothan
Am bothan a bh' aig Fionnghuala
.
Bheirinn fead air fulmairean
Bheirinn fead air falmairean
Liuthannan beaga na mara
Bheireamaid greis air an tarrainn
Na maireadh na duirgh dhuinn
.
Cha d'fhuair sinn dad an a' seo
Cha d'fhuair sinn dad an a' seo
Cha d'fhuair sinn dad an a' seo
Bheireamaid greis air an tarraing
Na maireadh na duirgh dhuinn
.
Bheirinn fead air fulmairean
Bheirinn fead air falmairean
Liuthannan beaga na mara
Bheireamaid greis air an tarrainn
Na maireadh na duirgh dhuinn
.
Cha d'fhuair sinn dad an a' seo
Cha d'fhuair sinn dad an a' seo
Cha d'fhuair sinn dad an a' seo
Bheireamaid greis air an tarraing
Na maireadh na duirgh dhuinn
.
Thuirt an gobha fuirighidh mi
'S thuirt an gobha falbhaidh mi
'S thuirt an gobha leis an othail
A bh' air an dòrus an t-sàbhail
Gu rachadh e a shuirghe

Má tá duine ar bith agaibh in ann aistriúchán a chur ar fáil i nGaeilge na hÉireann (nó sa Ghaidhlig Eireannach, mar a thugann muintir na hAlban uirthi) bheinn an-bhuíoch dhíobh.

Tá sé ina shamhradh!

2009-04-30T21:29:00.007+01:00

Nó beidh amárach. Ó tharla go mbeidh mé ag fágáil an gharraí go luath ar maidin leis an mbóthar a bhualadh go Baile Átha Cliath, tá mé ag imeacht beagán chun cinn orm féin anseo. Is é an chéad lá de Bhealtaine céad lá an tSamhraidh anseo in Éirinn, agus le theacht an tsamhraidh bhuí a cheiliúradh, seo dán leis an bhfile ó Indreabhán, Seosamh Ó Donnchadha, nó Joe Shéamais Sheáin mar ab fhearr aithne air - Filidh Bhaile na mBroghach.

Foilsíodh an dán seo sa leabhar Aniar, chomh maith leis an aistriúchán véarsaíochta Béarla uaim féin - an chéad uair, go bhfios dom, gur foilsíodh leagan Béarla de cheann ar bith de dhánta an Fhilidh.

Foilsíodh an bundán den chéad uair sa leabhar a chuir Peadar Mac an Iomaire i dtoll a chéile i dtús na n-ochtóidí.
Ar dhluthdhiosca Aniar, tá na haisteoirí Peadar Ó Treasaigh, (mac deirféara le Johnny Mhorgan an gharraí seo) agus Áine Ní Dhroighneáin le cloisteáil ag aithris an dáin.

Maidin Bhealtaine – Joe Shéamais Sheáin Ó Donnchadha (1908 – 1982)

Nach aoibhinn liom ceiliúr na n-éan ar an gcrann
An mhaidin chiúin álainn is mé ag fáinneáil sa drúcht,
Bíogann mo chroí ‘gus m’intinn le áthas
Tráth a dhearcaim an tráth sin ar na gleannta amach romham.

Gach pabhsae ag goineadh is ag borradh go breá,
Grian gheal na Bealtaine ag ardú aníos,
Gan scamall gan smúit ar an spéir in aon áit –
Ó, céad míle fáilte roimh áilleacht an tsaoil.

An bheach is an chuileog ina luí ar an mbláth;
Is an sionnach go sásta ar an leac ina shuí,
Feiceann sé chuige an lacha is a hál
Atá ag teacht ins an snámh san loch atá faoi.

An t-uan, is an searrach ag diúl ar a mháthair,
‘S an smólach go hard ag caitheamh nótaí ón gcraobh,
An broc ar a bhealach fán gcarraig sin thall
Le codladh go sámh ann go titim na hoích’.

Feicim amach uaim na púicíní báite,
Ag teacht chugam ón láib, ag oscailt a gcroí,
Is an giorria ag treabhadh thrí na ceannabháin bhána –
Pé ar bith cén áit a chuirfidh sé faoi.

Rachaidh mé suas ar an strapa mór ard sin
Nó go bhfeice mé áilleacht na ngleannta fúm síos.
Tá sméara is sú salúin is fraochóga ag fás ann,
Ach níl siad an t-am seo sách aibí le n-ith’.

Rachaidh mé abhaile ar lomchosa in airde –
Ní fhéadfaidh mé an lá breá a chur tharam fá dhraíocht –
Ach rachaidh mé an bealach, le cúnamh Dé, amárach
Nó go mbaine mé sásamh as fíoráilleacht an tsaoil.

May Morning

This crystal-clean morning, I roam through the dewdrops
I love how the birds celebrate in the trees
My heart and my head are pulsating with joy
As I look on the valleys that stretch to the sea.

The flowers at their sprouting and blooming all round me
The bright sun of Maytime is climbing the sky
Not a cloud or a stain in all of the heavens
As I welcome the beauty assailing my eye.

The bee and the fly whiz and hover all over
A fox licks his paws as he lies on a flag
He watches a duck and her clutch in the water
Bobbing and paddling across to the bank.

The lamb and the foal drink the milk of their mother
The thrush up on high throws his tune to the wind
The badger goes homeward by rocks through the heather
To sleep til the moon lights the sky once again.

I see out before me the bright water lilies,
Rise from the mud towards the bright sun above,
The hare ploughs his way through a cloud of bog cotton,
He heads for the hills and the hollows he loves.

I’ll walk up myself through that path to the hillside
And look down again at the valleys all round
The strawberries, bilberries growing all over
Soon they’ll be ready to pick from the ground.

I’ll head on for home then, my bare feet beneath me
But I’ll treasure this magic for many a day
And maybe tomorrow I’ll walk here to savour
Once more all this beauty I see on my way.

Céad lá ag Obama sa Teach Bán

2009-04-30T12:22:00.007+01:00

Shílfeá nach raibh Angela Merkel an-sásta an samhradh seo caite nuair a leandáil Barack Obama sa nGearmáín, le castáil léi, ar ndóigh, ach níos tábhachtaí fós, le labhairt os comhair slua ollmhóir i mBeirlín. Thuigfeá di, ar bhealach. Ach ar bhealach eile, bhain an imeacht sin le hathrú atá tagtha ar leagan amach an domhain mhóir, go háirithe ó tháinig ann don réabhlóid dhigiteach - is pobal comhdhlúite muid i bhfad níos mó ná riamh agus bímis sásta leis nó ná bíodh, tá ról an-lárnach ag an té a bhíonn ina shuí ag an deasc san oifig ubhchruthach sin ar Ascaill Pennsylvania.

Ní haon saineolaí polaitíochta mise, ach mar shaoránach Eorpach, tá mé i bhfad níos compórdaí le cur chuige Obama ná mar a bhí le modus operandi an IarUachtarán Bush. An cur chuige atá ag Obama le muintir na hIaráine, cuir i gcás. Tá sibhialtacht, fhada, shaibhir, chasta, luachmhar ag an Iaráin, nó an Pheirs, mar a thugtaí fadó uirthi.

Ach an oiread le tír ar bith, ní aontaíonn chuile shaoránach leis an gcuir chuige atá ag a nUachtarán féin, leis an mbuaileam sciath a bhíonn aige le hIosrael, cuir i gcás. Rinne Obama an rud ceart, dar liom, geataí na taidhleoireachta a oscailt do mhuintir na hIaráine. B'fhéidir gur simplíocht atá sa dearcadh sin agus b'fhéidir gur simplíocht atá sa bpolasaí nua atá á leanacht ag foireann reatha an Tí Bháin. Ach baineadh triail sách fada as bealach na mbriathra buille agus ní dóigh liom go raibh na torthaí chomh dearfach sin.

Is cinnte go bhfuil seans mór tógtha ag Obama leis an bpacáiste ollmhór atógála, nó athspreagtha nó pé rud a thabharfá air. An éireoidh leis sin? Beidh le feiceáil, mar a deir muintir Bhéal Feirste.

Pé rud a déarfá faoi, caithfidh mé a rá gur faoiseamh aigne dom nár éirigh le Sarah Palin a bealach a dhéanamh aniar aduaidh ó Wassilla go Washington. Tá go leor le rá ar shon John McCain, ach ní bheadh an cinneadh sin a thóg sé bean Alasca a cheapadh mar iarrthóir tánaisteach ar an gceann is stuama a rinne sé i gcaitheamh a shaoil pholaitíochta. Bhain muid an-spórt as an bhfeachtas ina dhiaidh sin anseo sa Spidéal, agus ó tharla ann do YouTube, bhí muid in ann í féin agus Tina Fey a leanacht ó sheachtain go seachtain is ó lá go lá. An-ábhar grinn, marach go raibh na stéiceanna chomh hard (uaireanta bím róleisciúil focal.ie a sheiceáil - mo leithscéal, a léitheoirí).

Beidh sé spéisiúil féachaint an mbeidh Obama fós ina bhuachaill bán againn anseo san Eoraip faoi chéann ceithre bliana eile. (Ní raibh aon díspeagadh ciníoch i gceist leis an leagan cainte deiridh sin, ach mé ag iarraidh an nath juste, mar a déarfadh an Francach, a aimsiú).

Lorg na Gaeilge ar Bhéarla Mhaigh Eo

2009-04-30T10:20:00.007+01:00

Seo cúpla sampla eile de leaganacha cainte atá ar fáil go coitianta i mBéarla Mhaigh Eo, ar cosúil gur aistriúcháin ón nGaeilge iad:

I came on it abroad in the field (Tháinig mé air amuigh sa ngarraí - is annamh a d'úsáidfeadh glúin m'athar an briathar Béarla "to find" - níl sé ann sa nGaeilge)

The things he draws down to be talking about (Na rud a dtarraingíonn sé anuas le bheith ag caint orthu)

He came home from England and a big car at him (Tháinig sé abhaile ó Shasana agus carr mór aige)

To go in face of the work (Imeacht in éadan na hoibre)

He pulled a kick on me (Tharraing sé cic orm)

I'm very great with her (Tá mé an-mhór léi)

I hit up with him at the match (Bhuail mé leis ag an gcluiche)

The village is proud out of you (Tá an baile bródúil asat)

What's on you? (Céard atá ort?)

Do Be Do Be Do (nó an aimsir ghnáthláithreach i mBéarla na hÉireann)

2009-04-29T09:20:00.007+01:00

Ceann de na deacrachtaí is mó, sílim, a bhíonn ag eachtranaigh agus iad ag foghlaim na Gaeilge ná an úsáid is ceart a bhaint as an aimsir ghnáthláithreach. Do mo leithéid, a tógadh le Béarla na hÉireann, ní bhíonn an deacracht sin ann, mar go bhfuil leagan den aimsir ghnáthláithreach againn i mBéarla na tíre seo. Tá sé ag imeacht i léig, cheapfainn, i nGalltacht an lae inniu, ach tógfaidh sé glúin nó dhó eile fáil réidh go hiomlán leis.

Domsa, fós, tá rud éigin míshásúil ag baint le "He talks about the weather all the time". "He does be talking about the weather all the time" a bheadh ó dhúchas agam. Tá maolú áirithe tagtha ar m'úsáid den aimsir ghnáthláithreach i gcaitheamh na mblianta, go háirithe agus mé ag meascadh le daoine meánaicmeacha i mBaile Átha Cliath, daoine a mbeadh an-drochmheas acu ar an gcineál sin Béarla. Ach nuair a bhím sa mbaile i Maigh Eo, ag seanchas le mo dhream féin, bíonn "does bes" agus "do bes" ag imeacht go tréan agam.

Ní cuimhneach liom riamh gur dearnadh aon cheartú ar an aimsir ghnáthláithreach agus muid ag dul ar scoil. Ní cuimhneach liom brú ar bith a bheith orainn "She tells stories" a rá in ionad "She does be telling stories". Spéisiúil go leor, sa scoil Ghaeltachta ar fhreastal mo bhean uirthi agus í beag, dhéantaí géarleanúint ar na "does bes" agus na "do bes". DrochBhéarla a bhí ann agus ní ligfeadh an máistir le rá go raibh drochBhéarla ag a chuid scoláirí, díreach mar go raibh an Ghaoluinn mar chéad teanga acu. Fágann sé sin gur minic Béarla níos cruinne, ó thaobh na gramadaí, ag muintir na Gaeltachta in Éirinn ná mar a bhíonn ag muintir na Galltachta.

Tá níos mó ná leagan amháin ann den aimsir ghnáthláithreach ar fáil in Éirinn. Tá "he bes" cloiste agam (ó mhuintir Mhuineacháin, sílim) in ionad "he does be". Go deimhin, agus mise beag, d'airigh mé i gcónaí go raibh "he does be" ní b'fhearr mar Bhéarla ná "he do be", caint a chloisfeá ó dhaoine a bhí ar fíorbheagán oideachais. Gearán an chorcáin leis an gciteal, mar a deir muintir Chiarraí.

B'fhéidir gurb iad scriptscríbhneoirí Giúdacha Hollywood, a chuir go mór leis an íomhá "stage Irish" agus iad ag cumadh comhrá do leithéidí Bharry Fitzgerald, a chuir ár gcairde Gaelacha i Meiriceá in aer agus iad ag strachailt leis an aimsir ghnáthláithreach. Bhí sé tugtha faoi deara ag na scríbhneoirí sin go raibh rud eicínt mar é ar fáil i mBéarla na hÉireann, ach ní rómhinic a d'éirigh leo breith i gceart air - chloisfeá a leithéidí "Will you be havin' a drink there, father?" nó níos fearr fós "Is it a drink you'll be after havin' father and you after walkin' these four score and twenty miles for to get here?" ó Bharry Fitzgerald. Caithfidh go raibh a fhios aige siúd go maith nach raibh struchtúir Bharócacha den chineál sin, dá fheabhas iad, le fáil ar an oileán iathghlas.

Ach an oiread leis an bplé a bhí an tseachtain seo caite againn faoi na dathanna (oscailt súl dom ab ea an t-alt ar wikipedia a chuir an cainteoir dóchais faoi mo bhráid, faoin éagsúlacht tuiscintí atá ar fáil i dteangacha éagsúla ar dhathanna) is léiriú spéisiúil an aimsir ghnáthláithreach ar na tuiscintí éagsúla is féidir a bheith ann ó chultúr go cultúr ar rud chomh bunúsach le caitheamh agus imeacht an ama - a subject I do be often thinking about.

Nuair a theipeann ar chuile shórt eile, lig ort go bhfuil tú caillte

2009-04-28T15:43:00.004+01:00

Sin seanfhocal Laidine an lae, a chairde - Quando omni flunkus, moritatus. An rud is mó a thugaim suntas dó sa gceann seo ná an focal sin "flunkus". Samhlaím an focal Béarla "flunk" le leithéidí Tony Soprano "You flunk one more time, you'll be swimmin' with the fishes". Ar ndóigh is de bhunadh na hIodáile é Antaine Mór, ach an ón Laidin a tháinig an focal "flunk" isteach i gcaint sráide Mheiriceá? (In ainneoin an tslada atá déanta ag Béarla Mheiriceá ar Bhéarla na hÉireann - "line" tagtha in áit "queue", "closet" in ionad "press" srl, ní focal é atá cloiste agam ó Éireannaigh d'aois ar bith.)

(Tá súil agam nach gcuirfidh an píosa seo as do shláinte ár gcara, Brian, ar tháinig taom an uair dheiridh ar tharraing mé anuas Béarla na hÉireann, taom a d'fhág beagáinín buartha mé, le fírinne).

Annabel agus Curach Chill Dara

2009-04-28T10:26:00.004+01:00

Chuir píosa an lae inné faoi na rannta mé ag cuimhniú ar an tréimhse a chaith mé ag obair leis na gasúir a bhí páirteach sa dlúthdhiosca, Gugalaí Gug! Bhí dhá ghrúpa i gceist - gasúir ó cheantar Indreabháin, a bhí ag freastal ag an am ar Scoil Sailearna, ceann de na bunscoileanna is mó i nGaeltacht Chonamara. An darna grúpa, bhain siad le ceann de na scoileanna is lú - Scoil an Chnoic i Leitir Mealláin. Naonúr gasúr a bhí ar na rollaí nuair a rinne muid an taifeadadh ann i 2005 agus bhí ceathrar acu sin i rang a sé. Dúnadh an scoil an bhliain dar gcionn, ceal scoláirí. Ní raibh an scoil i bhfad tar éis comóradh a dhéanamh ar chéad bliain a bunaithe agus leabhar breá foilsithe acu a chuir síos ar stair na scoile.

I bhFómhar na bliana 2005, d'eagraigh muid ócáid in Ionad Ealaíon an Ark, i mBarra an Teampaill i mBaile Átha Cliath. Is é an Ark an t-aon ionad cultúrtha in Éirinn, go bhfios dom, ar ealaín do pháistí amháin a bhíonn le feiceáil agus le cloisteáil ann.

Shocraigh mé naonúr Scoil an Chnoic a thabhairt aniar le ceolchoirm bheag a dhéanamh san Ark agus aird na hardchathrach a dhíriú ar "Gugalaí Gug!"

Tháinig cuid mhaith de na máithreacha linn don lá agus bhí an-scléip againn, agus Bláthnaid Ní Chofaigh mar bhean an tí don ócáid.

Duine de na gasúir ba mhó ar bhain mé féin agus an léiritheoir John Ryan taitneamh as a bheith ag obair léi ná an cailín beag ba óige ar fad sa scoil - Annabel Ní Chonghaile, a bhí ceithre bliana d'aois an uair a rinne muid an taifeadadh. (Creidim féin gur fiú luach Gugalaí Gug lena glóirín álainn a chloisteáil ag aithris "Tic Teaic Tiú, Péire bróga nua").

Ba é seo an chéad uair ag Annabel ar thuras traenach, agus más buan mo chuimhne, a céad chuairt ar Bhaile Átha Cliath. Ba mhór idir garrantaí beaga, bóithríní cúnga agus sconsaí cloiche na háite thiar agus an talamh réidh a bhí le feiceáil taobh thoir de Ghaillimh. Bhí Annabel ina suí trasna uaim agus muid ag sciúrdáil linn trí Churach Chill Dara. Bhain sí lán a súl as an bhfairsinge a bhí ag leathnú roimpí chaon taobh de na ráillí iarainn. Chas sí chuig a mam le hiontas "Breathnaigh a mhama!" a deir sí. "Garraí mór millteach!"

Pobalbhreith - Ginmhilleadh

2009-04-27T10:37:00.005+01:00

60% agaibh a bhí i bhfábhar ginmhilleadh a bheith dleathach. Bhí dhá fhoghrúpa i gceist anseo - an 25% a cheap gur rogha pearsanta a bhí ann agus an 35% a bhí ar a shon i gcásanna áirithe. 30% a bhí ina choinne agus 10% a cheap go mba chuma mar go bhfuil fáil air sa mBreatain ar aon nós.

Tá pobalbhreith nua ar fáil anois.

Leabhar na Seachtaine - Cniogaide Cnagaide le Nicholas Williams

2009-04-27T09:55:00.010+01:00

Scríofa ar bhrollach na cóipe atá agam den sárleabhar seo le Nicholas Williams, tá an dáta "Dé Sathairn, 7ú Meán Fómhair, 1991" agus an nóta - "an chéad deireadh seachtaine in Inse Chór".

Bhí mé féin agus í féin díreach tar éis bogadh isteach sa teach ar Bhóthar Thír Chonaill, teach a bheadh mar bhaile againn go dtí go bhfágfadh muid Baile Átha Cliath naoi mbliana ina dhiaidh sin. Bhí ár gcéad pháiste, Marcus, ar an mbealach agus is léir ó mo rogha ábhar léitheoireachta go raibh mé ag iarraidh réiteach faoina chóir.

Is gearr go mbeidh ocht mbliana déag caite ó scríobh mé an nóta sin. Tá Marcus níos airde ná mé féin faoin tráth seo (níl mé a rá gur gaisce mhór é sin, ach sin mar atá) agus tá triúr eile tagtha sna sála air. Tá an leabhar agam ó shin agus le blianta beaga anuas, chomh maith le húsáid a bhaint as i saol an teaghlaigh, tá mé th'éis filleadh air arís is arís mar fhoinse ábhair i mo shaol cruthaitheach.

Séard atá in "Cniogaide Cnagaide" ná cnuasach thar a bheith cuimsitheach de rannta traidisiúnta na Gaeilge. Tharraing mé féin go láidir ar bhailiúchán an leabhair agus mé ag roghnú ábhair don dá dhlúthdhiosca/leabhar ón traidisiún atá léirithe agam féin agus John Ryan le roinnt blianta anuas - Gugalaí Gug agus Peigín Leitir Móir.

Tá ábhar anseo ó chuile chanúint agus go leor ó áiteacha sa tír nach gcloistear an Ghaeilge á labhairt mar theanga dhúchais níos mó. D'éirigh liom píosa álainn a aimsiú ann ó Chlár Chlainne Mhuiris, cuir i gcás, le cóiriú agus le taifeadadh don chnuasach is deireanaí uainn, "Peigín Leitir Móir" - "Seo í Olann na Caorach Báine" (tá a fhios agaibh mise agus an tuiseal ginideach...)

Don té a bheadh ag iarraidh cur lena eolas ar an réimse seo den bhéaloideas a bhfuil oiread di ann sa nGaeilge, níl sárú "Cniogaide Cnagaide" ar fáil.

Físeán na Seachtaine - Clannad, Téir Abhaile Riú 1977

2009-04-26T18:14:00.005+01:00

Seo an chuma a bhí ar Chlannad an chéad uair ar leag mise súil orthu sa mbliain 1977 ag Féile Cheoil Bhaile Easa Dara i gContae Shligigh. Bhí an darna albam "Clannad 2" ar an saol (bhíodh daoine spárálach leis an tsamhlaíocht an uair sin agus iad ag cumadh teideal dá gcuid albam) agus bhí an fhuaim úr aniar aduaidh ag dul i gcion ar dhaoine. Bhí mise faoi dhraíocht acu - na hamhráin, na cóiriúcháin, an chanúint exotic Gaeilge a bhí acu a bhí an-deacair le tuiscint ach an-spreagúil mar dhúshlán. Cheannaigh mé an chéad albam chomh maith leis an darna ceann is thug faoi na hamhráin ar fad a fhoghlaim. Cuid d'fhuaimrian m'óige é "Téir Abhaile Riú"